Opinie Gezamenlijk heden

Om ons te wapenen tegen de verleiding van het totalitarisme, moeten we eerst erkennen dat we Europeanen zijn

Als mythes worden gezien als feiten, dreigen we ­allen meelopers te worden van foute regimes, betoogt Arnon Grunberg.

Jacques Chirac na het winnen van de Franse presidentsverkiezingen in 1995. Beeld EPA

‘Het is alsof er een storm dreigt op te steken, alsof de wereld waarin ik ben geboren en opgegroeid uiteenvalt, alsof de dromen van mijn ouders langzaam in rook opgaan. Alsof geheugenverlies stilaan heel ­Europa besmet’, schrijft de Duits-Franse journaliste Géraldine Schwarz in haar boek De geheugenlozen, waar-in zij onder andere de rol van haar Duitse én Franse grootouders tijdens de Tweede Wereldoorlog onderzoekt. Maar De geheugenlozen schetst ook de geschiedenis van het collectieve geheugen na 1945 en hoe de herinnering aanvankelijk vrijwel overal bewust en onbewust werd onderdrukt.

Zo duurde het in Frankrijk tot 1995 tot de toenmalige Franse president Chirac erkende dat zijn land mede­verantwoordelijk was voorde misdaden van het Vichy-regime.

De schuldigen waren altijd de anderen, de Duitsers als je bijvoorbeeld in Oostenrijk, Italië, Frankrijk of Nederland woonde, de West-Duitsers als je in de DDR terecht was gekomen, en in het voormalige West-Duitsland heeft het tot midden jaren zeventig, begin jaren tachtig geduurd voor het tot de bevolking doordrong wat de omvang van de schuld was. Nederland noemt Schwarz overigens als ­negatieve uitzondering, omdat het een van de weinige Europese landen is waar de staat de medeverantwoordelijkheid voor de vernietiging van een deel van de ­eigen, veelal Joodse burgers niet heeft erkend.

Kleine meelopers

Schwarz komt tot de conclusie dat zowel haar Duitse als Franse grootouders kleine meelopers waren, milde profiteurs van misdadige regimes. Geen werkelijke misdadigers, maar ook geen onschuldige, machteloze burgers. Het zijn dergelijke kleine meelopers, betrekkelijk bescheiden profiteurs die totalitaire regimes ­mogelijk maken.

Het tijdperk van het geheugen, van werkelijke, grondige en oprechte analyse van het verleden, van dat wat in het Duits Vergangenheitsbewältigung wordt genoemd, was in Europa betrekkelijk kort, zo toont Schwarz aan, want vrij snel daarna kwam er in ­diverse Europese landen een tegen­reactie op gang. De omgang met schuld, al is het een schuld van voorouders, al is het een relatief kleine schuld, blijft buitengewoon ingewikkeld. Daarvan getuigen allerlei maatschappelijke discussies in Nederland die niet alleen met de gruwelen van de vorige eeuw te maken hebben. Denk aan discussies over de slavernij.

Geheugenverlies

Het antwoord op deze behoefte aan schuldeloosheid eindigt altijd, dat geeft de titel van haar boek al aan, bij geheugenverlies.

Waarom is geheugenverlies zo’n groot probleem? Onze cultuur is gevormd door het verleden en omdat wij gevormd zijn door onze cultuur, die ik Europese cultuur wil noemen, net zoals Schwarz dat doet overigens, woekert het verleden in ons voort.

Wie zijn geheugen afschaft omdat het hem dwarszit, gaat verhalen over zichzelf en zijn omgeving verzinnen, wat geen onschuldige bezigheid is. Natuurlijk, mensen hebben mythes nodig, of die nu van literaire of religieuze aard zijn is niet zo belangrijk, maar waar mythes voor feiten worden aangezien, waar de vervalste recente en minder recente geschiedenis agressie moet legitimeren, dreigt het gevaar dat wij allemaal weer mee­lopers en profiteurs worden van misdadige regimes.

Een kritische omgang met het ­eigen verleden, de onderdrukking van de neiging te denken dat de schuldigen altijd de anderen zijn, is onmisbaar om ons voor te bereiden op het gevecht tegen wat ook nu nog de grote verleiding is, die van het totalitarisme.

Schwarz definieert totalitarisme als het systeem dat identiteit en individualiteit van de mens ontkent, dat de mens terroriseert, ‘foltert, verblindt, manipuleert’ en in dienst staat van de dodelijke waanzin van een idee.

Valkuil 

Er zijn dus vijanden en de grote vraag is: hoe daarmee om te gaan? Je hoeft niet meteen in de valkuil van het pacifisme te trappen om te erkennen dat de strijd tegen echt of vermeend totalitarisme zelf totalitair kan worden.

En een kritische omgang met het verleden hoeft niet automatisch herwaardering van dat verleden te betekenen, dat vaak neerkomt op het herschrijven van het verleden. Zo zou het van waanzin getuigen, omdat wij bijvoorbeeld menen dat er te veel dode witte mannen in ons verleden zijn, de grote Russen niet meer te lezen. Geheugenverlies kan vele vormen aannemen.

Als wij ons willen wapenen tegen de verleiding van het totalitarisme, wat mij betreft het enige wezenlijke, de rest is bijzaak, zullen wij om te ­beginnen moeten erkennen dat wij Europeanen zijn, op welk continent wij ook geboren zijn, welke religieuze of culturele eigenaardigheden ook aan ons mogen kleven, en dat wij een gezamenlijke lotsbestemming hebben. Of we dat nu leuk vinden of niet.

Schrijver Arnon Grunberg sprak deze rede uit bij de opening van het academisch jaar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden