Column Heleen Mees

Of je verzorgt mensen of stelt ze in staat voor zichzelf te zorgen

Vorige week stond een hallucinant interview in deze krant met de nieuw aangetreden voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, Henk ­Naves. De visitatiecommissie Rechterlijke Macht, onder voorzitterschap van oud PvdA-senator Joyce Sylvester, had een maand eerder de vloer aangeveegd met de rechtspraak in Nederland. Die is te traag en moderniseert niet snel genoeg. Dat komt door een gebrek aan capaciteit, geld, zelfreflectie en visie. Het ontbreekt de rechterlijke macht aan gezaghebbend leiderschap. Als er niet snel iets verandert, moet van buitenaf worden ingegrepen om te voorkomen dat het vertrouwen van burgers wordt aangetast en de rechtsstaat ondermijnd, aldus het rapport van de visitatiecommissie.

Code rood, zou je denken. Maar Henk Naves, die nog niet helemaal bekomen lijkt van het rapport van de visitatiecommissie, vertelde interviewer Wil Thijssen dat het ‘heel ingewikkeld’ is om in de rechtspraak tot besluitvorming te komen omdat de rechterlijke onafhankelijkheid maakt dat neuzen niet snel allemaal dezelfde kant op staan waardoor het besluitvormingsproces erg stroperig is. Volgens Naves is het ‘collectief’ van Raad en presidenten verantwoordelijk voor het veranderingsproces. Als interviewer Thijssen opmerkt dat er dus in feite niemand verantwoordelijk is, vindt Naves dat ‘heel eendimensionaal gedacht.’

Naves stelt dat het meest ‘effectieve en daadkrachtige’ wat iemand kan doen, is het thema verandering ‘bespreekbaar durven maken’. ‘Een topdownbenadering werkt niet in de rechtspraak, met z’n rechterlijke onafhankelijkheid’, aldus de voorzitter van de Raad. Nu heb ik Montesquieu’s trias politica altijd zo begrepen dat de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht ieder hun eigen bevoegdheden en zelfstandigheid hebben en er geen macht is die hiërarchisch boven de andere machten staat.

De scheiding der machten betekent niet dat rechters onderling niet in een hiërarchische verhouding tot elkaar kunnen staan. Waarom slaat de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak niet met de vuist op ­tafel? In plaats daarvan gaat de rechterlijke macht volgens Henk Naves de komende jaren op een ‘spannende trektocht’. Alsof het om een bedrijfsuitje gaat.

Volgens het rapport van de visitatiecommissie staat of valt het vertrouwen in het recht met rechters die te allen tijde onafhankelijk, onpartijdig, integer en professioneel zijn. Maar hoe kun je als burger ­weten of rechters onafhankelijk, onpartijdig, integer en professioneel zijn? Niet alleen worden niet alle uitspraken gepubliceerd, van de uitspraken die worden gepubliceerd, zijn de onderliggende stukken niet openbaar. Niet zelden komt het gerechtshof in tweede aanleg tot een ander oordeel zonder dat duidelijk is waarom. Zijn er nieuwe feiten aangedragen of had de lagere rechtbank de wet verkeerd toegepast?

Het Nederlandse rechtssysteem, gebaseerd op de Code Civil van Napoleon, is ondoorzichtig en vatbaar voor willekeur. Advocaten klagen dat rechterlijke uitspraken ‘politiek’ zijn in de zin dat vaak een doelredenering wordt gehanteerd om tot de gewenste uitkomst te komen en de uitspraken juridisch niet goed onderbouwd zijn. In het common-lawsysteem dat in Angelsaksische landen wordt gehanteerd, is de jurisprudentie bindend voor de lagere rechtbanken waardoor er veel minder sprake is van willekeur. Een ­ander voordeel is dat de rechtspraak in een common-lawland sneller kan reageren op veranderingen in de samenleving zonder dat nieuwe wetgeving nodig is.

Terwijl de gerechtshoven in ­Nederland in hoger beroep het werk van de rechtbanken helemaal opnieuw doen, bekijken de hogere rechtbanken in een common-law­systeem alleen of de lagere rechtbank wet en jurisprudentie correct heeft toegepast. Deze topdownstructuur verklaart ongetwijfeld waarom de rechtbanken in de VS er wel in slagen om de procesvoering te digitaliseren. In Nederland is de 40 miljoen euro kostende ‘digitaliseringsslag’ mislukt, waardoor de rechtbanken nog steeds met faxmachines werken. Het is een mooie metafoor voor de mate waarin de rechtspraak hier achter de feiten aanloopt.

De overheid poogt de toegang tot de rechtspraak te beperken door leges te verhogen en rechtsbijstand te verlagen. Advocaten mogen in Nederland niet op basis van een succes fee werken, bang als men is voor Amerikaanse toestanden. Tegelijkertijd wordt de verzorgingsstaat afgebroken en iedereen geacht verantwoordelijkheid te nemen voor zijn of haar eigen leven. Dat wringt. Of je verzorgt mensen of stelt ze in staat voor zichzelf te zorgen. Een van beide. Geen van beide, dat kan niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.