Opinie

Of je nu 'wint' of 'verliest', het gaat om de meerderheid

Het enige wat bij de machtsvorming dient te tellen is het actuele aantal behaalde zetels, los van de historische winst- of verliesbeweging, betoogt politicoloog Martin Cohen.

VVD-leider Rutte en PvdA-leider Samsom op weg naar de informateurs Henk Kamp en Wouter Bos op het Binnenhof, om verslag uit te brengen. De fracties van beide partijen hebben ingestemd conceptregeerakkoord. Beeld uit 2012. Beeld anp

De uitkomsten van politieke verkiezingen worden vaak op een wijze geanalyseerd alsof het om een sportwedstrijd gaat. Tot de winnaars worden dan gerekend de partijen die of de grootste partij zijn, of de meeste winst hebben behaald ten opzichte van de vorige verkiezing. De partij die van 7 naar 10 zetels gaat heeft gewonnen, terwijl de partij die van 25 naar 20 zetels gaat een verliezer is.

Behalve dat zo'n benadering onjuist is, is het nog veel merkwaardiger dat deze gedachtekronkel vaak zwaar meeweegt in het vervolgtraject van de verkiezingen, namelijk de coalitievorming. Partijen die 'verloren' hebben kunnen dan met dat argument worden buitengesloten van de nieuwe coalitie en de 'winnaars' kunnen vanwege hun winst vaak aanschuiven bij de coalitiebesprekingen. De winnende partij claimt deelname aan de coalitie, omdat de kiezers dat immers duidelijk zouden hebben aangegeven. Het behaalde zetelaantal doet daarbij kennelijk minder ter zake. De verliezende partij kan in een bui van interne vertwijfeling en schuldgevoel deemoedig verklaren, dat van toetreding tot een coalitie geen sprake kan zijn vanwege de duidelijke uitspraak van de kiezers. Men gaat liever herbronnen of anderszins navelstaren.

PvdA en VVD

Twee voorbeelden waartoe zo'n interpretatie van de verkiezingsuitslag kan leiden. Allereerst de beruchte 'overwinningsnederlaag' van de PvdA in 1977. Met 10 zetels winst en de grootste fractie geworden (53 PvdA, 49 CDA) meende de PvdA zich als grote winnaar heel wat te kunnen permitteren in de onderhandelingen met het CDA. Daarbij werd onvoldoende beseft, dat tegenover deze 'winnaar' (de 10 gewonnen zetels kwamen overigens allemaal van andere linkse partijen) gewoon een solide rechtse meerderheid bestond. Tel uit je winst, zoals de PvdA na de komst van het kabinet Van Agt-Wiegel vol onbegrip en afgrijzen bemerkte.

Ook de meest recente coalitievorming tussen PvdA en VVD kan in zekere zin worden gezien als het product van deze denkwijze. De VVD en de PvdA waren als grote winnaars (10 en 8 zetels winst) en verreweg de grootste fracties tot elkaar veroordeeld, meenden ze al gauw. Andere partijen, die zich feitelijk of ten opzichte van de peilingen een verliezer voelden, waren nauwelijks bereid om deelname aan een coalitie serieus te overwegen. Met als gevolg het huidige gedrocht van een coalitie.

Sportificatie

De sportificatie van politieke processen is bovendien nog meer irritant en zelfs ondemocratisch, omdat er op deze wijze een onderscheid wordt gemaakt tussen de waardering voor een stem die is uitgebracht op een 'verliezende' partij en die op een 'winnende' partij. Naar de (zwevende) kiezer die elke verkiezing weer switcht naar een andere partij, die weer wat zeteltjes wint wordt vaak beter geluisterd dan naar de trouwe kiezer, die vanuit zijn of haar overtuiging jaar in jaar uit op een zelfde stabiele en soms in zeteltal grotere partij stemt.

Waarom is een partij die weliswaar 'wint' of de grootste fractie vormt, maar slechts een minderheid van de kiezers achter zich weet, een niet te passeren kandidaat voor regeringsdeelname? Het gaat er toch om, dat er een meerderheidscoalitie wordt gevormd van partijen, die door samenwerking denken hun verkiezingsprogramma zo goed mogelijk te kunnen verwezenlijken.

Het enige wat bij de machtsvorming dient te tellen, is natuurlijk het actuele aantal behaalde zetels, los van de historische winst- of verliesbeweging. Deze schommelingen in de uitslagen moeten niet leiden tot een dubieuze herwaardering van de actuele feitelijke uitslag.

De ongeschreven regel dat de partij die de grootste is geworden als eerste het initiatief neemt bij de coalitievorming, is een verstandige en praktische afspraak. Maar als het niet lukt om die coalitie te realiseren is gewoon de volgende aan de beurt om te proberen een meerderheid te creëren. Met kiezersbedrog of een cordon sanitaire heeft dat helemaal niets te maken. Gewoon zorgen dat er 76 zetels worden behaald, dan heb je pas echt gewonnen.

Martin Cohen, politicoloog.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden