Opinie Fascisme

Of je Forum voor Democratie fascistisch kunt noemen is geen ja-neevraag

Mogen we Forum voor Democratie onder de categorie ‘fascisme’ scharen? Columnist Asha ten Broeke meent van wel, student Max van Duijn meent van niet. Toch ligt het niet zo zwart-wit. De term ‘fascisme’ moet vermeden worden, maar blijft analytisch van belang.

Theo Hiddema en voorman Thierry Baudet van Forum voor Democratie lichten hun plannen toe tijdens een bijeenkomst met kiezers in het Kurhaus. Beeld Martijn Beekman

Hoewel de definitiestrijd rondom fascisme niet politiek neutraal is, ontkomen we niet aan discussie over de gestage opkomst en aard van zeer rechts in Europa. Het heeft geen enkele zin nu de Godwinkaart te trekken. De ‘wet van Godwin’ stelt dat hoe langer een discussie (op internet) voortduurt, hoe groter de kans dat iemand naar Hitler of de nazi’s verwijst. Tegenwoordig wordt ‘Godwin’ vaak aangehaald om iedere historische vergelijking met fascisme de kop in te drukken. Dat is net zo schadelijk voor ideologiekritiek en debat als het hanteren van ‘fascist’ als krachtterm.

Ongepast

We kunnen beter van een ‘postfascistisch momentum’ spreken om een politiek fenomeen te beschrijven, dat (enige) gelijkenissen vertoont met fascisme, maar daar niet aan gelijkgesteld kan worden, dat nog niet is uitgekristalliseerd en waarvan de definitieve richting nog niet geheel duidelijk is. De auteur Enzo Traverso heeft in zijn boek The New Faces of Fascism opgemerkt dat het concept fascisme zowel ongepast als onmisbaar is om zeer rechts te begrijpen. 

Ongepast, want de meeste zeer rechtse politieke partijen ontkennen immers (net als veel van hun kiezers) dat ze fascistisch zijn. Onmisbaar, omdat het werken aan nieuwe concepten en definities volstrekt onmogelijk is zonder historisch vergelijkingsmateriaal.

Als ‘fascisme’ aan inflatie onderhevig is omdat de term te pas en te onpas wordt gebruikt, betekent dat niet zozeer dat wordt vergeten hoe erg de Endlösung was. Het wijst eerder op de moeilijkheid in dit stadium een uitwaaierende en dynamische beweging op de rechterflank te duiden. Wanneer die metamorfose compleet is, zal er een nieuwe definitie bij moeten komen.

Cultuurmarktisme

Tot die tijd hoeft men niet stil te zitten. Zonder uitputtend te zijn: de leider van FvD belichaamt een autoritair en ‘charismatisch’ leiderschap; er wordt geflirt met aspecten van een plebiscitaire ‘directe’ democratie (onder andere verruimde bevoegdheden voor een rechtstreeks gekozen premier); de partij propageert een niet-inclusief nationalisme, bedrijft zondebokkenpolitiek en is zeer gekant tegen ‘immigratie’ (het gaat niet over Belgen of Duitsers); er is sprake van een rabiaat ‘anti-cultuurmarxisme’ en hoewel de term ‘Entartete Kunst’ nog niet is gevallen, zou de zoveelste aanval op onder meer kunstenaars te denken moeten geven.

FvD heeft evenwel weinig op met de staatscultus van fascisme. Baudet is meer van het cultuurmarktisme, voor een ‘slanke overheid’ en een dikke markt (met subsidieslurpende ondernemers). Klassieke parades zijn ingeruild voor massa-advertenties en media-optredens. Verder is vooralsnog geen sprake van een coherente intellectuele traditie – Baudets eruditie ten spijt.

Genoeg stof tot nadenken. Het wordt daarom tijd dat het politiek (in)correcte automatisme van de Godwinkaart achterwege wordt gelaten. We zullen de komende tijd nog regelmatig moeten teruggrijpen op historische vergelijkingen met de vorige eeuw. Niet om te schelden, wél om tot een beter begrip van wezenlijke ontwikkelingen in het heden te komen.

Stephan Huijboom is filosoof.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden