Of iets gevoelig ligt, we doen het onszelf aan

Terwijl jullie braaf zwegen, was ik druk aan het praten. Niet om te pesten, maar er moest iemand naar bed die twee minuten stilte tijdens het voorlezen niet zou hebben geaccepteerd. Toen hij eenmaal sliep en ik de huiskamer weer betrad, biechtte zijn moeder onmiddellijk op dat ook zij de herdenking was vergeten. We keken naar de klok. Kwart over acht.

Zou het nog zin hebben?

We besloten van niet.

Je hoort vaak dat verzonnen dingen – symbolen, tradities, verhalen, rituelen – essentieel zijn voor de beschaving. Dat religie onze voorouders in staat stelde om verder te denken dan eten, poepen, knokken, neuken. Dat het essentieel is voor de samenhang in de maatschappij, voor het behoud van onze cultuur, om bepaalde gewoontes in ere te houden. Vlaggen, spreuken, gevels, kleren, twee minuten stilte. Niet omdat die dingen direct nuttig zijn om te overleven, maar als lijm, en omdat ze van zichzelf een soort hogere waarde hebben gekregen.

Ik betwijfel dat.

Of eigenlijk: ik vraag mij af of de voordelen wel tegen de nadelen opwegen. Het probleem is namelijk: als je besluit dat allerlei gevoelige, kwetsbare dingen essentieel zijn voor de beschaving, maakt dat de beschaving zelf óók buitengewoon kwetsbaar. En dus onszelf. Er hoeft maar één gek te schreeuwen op de Dam – of zelfs maar aan te kondigen dat hij zoiets overweegt – en mijn bloed kookt.

En dan kun je zeggen dat het gezond is, dat zo’n herdenkdiscussie óók weer een mooie traditie is. Maar ik durf te wedden dat de meeste herdenkers toch vooral twee minuten lang met samengeknepen billen hebben gewacht op die schreeuw en de resulterende paniek, in plaats van nu eens echt heel diep stil te staan bij Stalingrad of Normandië. Misschien projecteer ik te veel, maar mij is het in elk geval nog nooit gelukt.

Op Bevrijdingsdag bleek dat nationale overgevoeligheid niet typisch Nederlands is. Trump hield een praatje voor de vuurwapenlobby, en deed voor de aardigheid na hoe de terroristen in Parijs op concertbezoekers hadden geschoten. Pang, en dan zo schieten met zijn handje. Om het belang van meer vuurwapens te onderstrepen. De meeste Fransen, mag ik aannemen, zijn inmiddels bekend met de stijl van Trump, maar toch was men diep gekwetst door dit optreden.

En ik snap het wel, maar ik snap het ook niet.

Want hoe kan één toespraak van één man, tienduizenden kilometers ver weg, mensen oprecht tot in het diepst van hun ziel kwetsen? Het echte leed, de talloze doden en gewonden die zijn gevallen, is van zo’n totaal andere orde, dat het eigenlijk absurd is dat er naast die stapel met 89 lijken nog ruimte is om zo veel te voelen bij een dom handgebaartje. Net als toen die Amerikaanse soldaten over dode Afghanen heen plasten. Dat ze die mensen hadden doodgeschoten was tot daaraan toe, maar zo’n symbolische belediging, dat ging ons, beschaafde mensen, te ver.

Of iets gevoelig ligt, is niet altijd een keuze. Maar tegelijkertijd doen we het onszelf aan. We worden wakker, we kijken uit het raam, er staan bomen en huizen en auto’s, daar links woont een crimineel, de buurman slaat zijn vrouw, de melk is op en oom Rudolf is ernstig ziek. Maar wat staat daar in de krant? Potverdorie, iemand in Velp heeft de prinses van Oranje dik genoemd! En daar, in die column, wordt zomaar gescholden met kanker! Trouwens, viert de buurman eigenlijk wel Pinksteren?!

Het zal vast ook weer een evolutionair voordeel hebben, die overgevoeligheid voor details. De mensapen die over de savanne liepen en dachten: och, 95 procent van de omgeving ziet er veilig uit, ik ga maar eens een dutje doen – die hebben het niet gered. En in overlevingssituaties, zoals op de snelweg, is het nog steeds wel handig dat we uit een ooghoek het symbooltje voor werkzaamheden herkennen.

Maar zou het niet een mooie volgende stap voor de beschaving zijn om die overgevoeligheid te kanaliseren? Op dit moment zijn de symbolen en rituelen die ons moeten binden vooral een soort testjes om te kijken of iedereen wel netjes in de maat loopt. Juist doordat ze té belangrijk zijn gemaakt, en wij overgevoelig zijn voor iedereen die wat geks roept. Als we dat van ons af konden schudden, dát zou pas een bevrijding zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.