Het kunstwerk ‘Visions in Motion’ van Patrick Shearn bij de Brandenburger Tor in Berlijn.

Duits debat 30 jaar val van de muur

Nog altijd zijn er Ossis en Wessis in het Duitsland na de Muur

Het kunstwerk ‘Visions in Motion’ van Patrick Shearn bij de Brandenburger Tor in Berlijn. Beeld AFP

Dit keer is de herdenking van de Val van de Muur in Berlijn anders: voor het eerst is er aandacht voor het gewone leven tijdens de vroegere DDR.

Met een hele festivalweek viert Berlijn dat op 9 november dertig jaar geleden de Muur tussen het oostelijke en westelijke deel van de stad voorgoed openging. Met beeldende kunst bij de Brandenbruger Tor, met concerten en debatten. De Val van de Muur vormde het einde van een van de verstikkendste regimes ter wereld, de communistische DDR, met de Stasi-spionnen overal. Maar bij enorme aandacht in de Duitse media gaat het niet alleen over het gevoel van bevrijding, over extatische DDR-burgers die opeens naar West-Berlijn mochten en hun ogen uitkeken. Minstens zo sterk is het thema: waarom groeit bij ‘Ossis’ de nostalgie naar de DDR-tijd?

Een vorm van ‘ostalgie’, een zeker heimwee naar aspecten van het leven in de DDR, begon al vrij snel nadat het vroegere Oost-Duitsland was opgenomen in de Bondsrepubliek. Dat was niet per se de bedoeling van de meeste Oost-Duitsers. In sommige artikelen duikt de peiling op van Der Spiegel uit december 1989, waarin 71 procent van de Oost-Duitsers zei te hopen dat de DDR een ­democratisch, zelfstandig land werd. Uit een recente peiling, waarvan de krant Die Tageszeitung melding maakt, wil 8 procent van de Berlijnse ondervraagden liever de Muur terug, en onder aanhangers van het extreemrechtse Alternative für Deutschland maar liefst 28 procent.

Ook bij vroegere Oost-Duitsers die nog altijd dolblij zijn met de Wende, klinkt nostalgie, in de vele korte en langere interviews in de media met Duitsers die de Val van de Muur hebben meegemaakt. ‘In de DDR was het saamhorigheidsgevoel groter’, zegt bijvoorbeeld Dietmar Rösicke (jarig op 9 november, de val noemt hij ‘mijn mooiste verjaardagscadeau’) in Bild. Het gewichtige Die Zeit wijdde vorige week een lange reportage over de Ossi-dj, ‘Schwani’ (Andres Schwanbeck). Die zorgde voor feest en vreugde in de hele DDR met Oost-Duitse muziek, ‘Der Sound des Ostens’, en trekt nog steeds rond.

Niet alles was slecht in de DDR, is de teneur; de Ossis willen erkenning voor de goede kanten van hun vroegere leven, hun geschiedenis.

Uiteenlopende levenservaringen

Bondskanselier Angela Merkel, zelf opgegroeid in de DDR, zei tegen Der Spiegel dat de inwoners uit Oost-Berlijn best meer waardering mogen krijgen voor hun moed bij de Val van de Muur. Sowieso verdienen de oud-DDR’ers meer empathie van de welvarender westerlingen, vindt ze. ‘De uiteenlopen levenservaringen in Oost en West zijn een kwestie.’ En nog zo’n Mutti Merkel-zin : ‘Daarover moeten we meer praten en we moeten ons meer inspannen elkaar te begrijpen.’

Der Spiegel wilde weten waar die oplaaiende nostalgie vandaag komt. Merkel: ‘Wat veel West-Duitsers moeilijk kunnen begrijpen is dat je ook onder een dictatuur een geslaagd leven kan leiden. Dat wij ook familie en vrienden hadden, met wie we ondanks de staat verjaardagen vierden en Kerstmis of verdriet deelden. Omdat die kant van onze levens in de DDR door veel West-Duitsers niet wordt gezien of ontkend, ontstaat in de reactie van menig Oost-Duitser een soort romantisering onder het motto: ons leven in de DDR kan niemand ons afnemen.’

Wat zijn Ossis eigenlijk? Bild vroeg het de Berlijnse politicoloog Jochen Staadt en hij kreeg als antwoord: ‘Wie door het onderwijssysteem van de DDR is gegaan, blijft altijd ook een Ossi, hij is voor het leven getekend. Dat bedoel ik niet positief of negatief.’ Ossis geven vaker een hand en geven hun mening verpakt als ‘men kan ook vinden dat’. Staadt merkt het verschil tussen Ossis en Wessis bij collega’s op zijn universiteit. ‘De Oost-Duitsers moesten heel veel leren na de hereniging en velen ervoeren de nieuwe samenleving ondanks alle kansen als egoïstisch.’

De Ossi-nostalgie is veeleer het ­gevolg van de arrogante houding van de westerlingen, die neerkeken op de Oost-Duitsers met die achterlijke DDR-cultuur, meent Christoph Dieckmann, commentator van Die Zeit. ‘Daarom nationaliseert de AfD de ‘Oost-identiteit’.’ Dieckmann was student in Oost-Berlijn en de Val van de Muur ‘maakte een eind aan mijn eerste leven’. Maar de herdenkingen sindsdien, met hun triomfalisme en ‘rituele vrijheidsgejuich’, wekten altijd zijn ergernis. ‘Dat is nu veranderd. Voor het eerst behandelt het Westen het Oosten met begrip. Eindelijk geldt de DDR als een tweede Duitsland van na de oorlog, met een eigen geschiedenis en cultuur.’

Die Tageszeitung sprak een ‘gemengd’ echtpaar – vrouw uit het Westen, man uit het Oosten – die ­elkaar kort na de val van de Muur ontmoetten. Vraag: hoe komt het dat jullie nog steeds bij elkaar zijn, terwijl de meeste van zulke stellen (meestal vrouw uit het Oosten, man uit het Westen) instabiel zijn, volgens de statistieken. Ze hebben daarop geen bevredigend antwoord, wel veel anekdotes, maar de vraag zegt veel over Ossis en Wessis.

LEES ONZE STUKKEN OVER DE VAL VAN DE MUUR

Precies dertig jaar geleden viel de Berlijnse Muur. De Volkskrant staat dit weekend uitgebreid stil bij dit jubileum: van een interview met een Nederlander die terugverlangt naar de DDR tot een analyse van de huidige verhoudingen. Lees hier onze artikelen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden