Opinie

Nieuwe afluisterwet is desastreus voor persvrijheid

De aangepaste Wet op de inlichtingen - en veiligheidsdiensten zal ervoor zorgen dat journalisten, burgers en klokkenluiders niet meer met elkaar kunnen communiceren zonder dat de overheid meeluistert. Dit vormt een grote bedreiging voor de kwaliteit van journalistiek en de toegang tot betrouwbare informatie.

Premier Rutte staat de pers te woord na afloop van de wekelijkse ministerraad.Beeld anp

Terwijl Europa terecht op zijn achterste benen staat vanwege het intimiderende gedrag van de Turkse president Erdogan tegen journalisten, blijkt het kabinet haar plannen om het internetverkeer massaal en ongericht af te tappen voort te willen zetten. Dit is desastreus voor de persvrijheid in ons eigen land en in strijd met persvrijheid als Europese kernwaarde.

De aangepaste Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten geeft de bevoegdheid om massaal e-mail-, sms- en ander internetverkeer af te luisteren. Ondanks grote kritiek van telecombedrijven en partijen zoals MKB Nederland, werkgeversorganisatie VNO/NCW en het College voor de Rechten van de Mens zet het kabinet door. Afgelopen zomer sloegen deze partijen terecht alarm over het ongerichte karakter van de nieuwe wet. Inlichtingen- en veiligheidsdiensten mogen voor elk onderzoek een jaar ongericht data aftappen.

De mogelijkheid om beschermd met bronnen te kunnen communiceren, is een voorwaarde voor journalisten om hun werk te kunnen blijven doen. Voor het specifiek tappen van journalisten is toestemming van de rechter nodig, maar of journalisten en hun bronnen worden meegenomen in het grote sleepnet van massasurveillance is vooraf niet duidelijk. Als de opdracht wordt gegeven om iedereen die het afgelopen jaar contact heeft gehad met Syrië af te tappen, dan valt de journalist die contact heeft met een bron in Syrië ook onder deze zoekopdracht, maar hoeft er geen toetsing plaats te vinden. Dit zorgt ervoor dat journalisten, burgers, klokkenluiders en tipgevers niet meer met elkaar kunnen communiceren zonder dat er een overheid meeluistert of kijkt.

Verlies van bronnen

Het aftappen heeft ook effect op burgers. Toen Edward Snowden de massasurveillance in de Verenigde Staten onthulde, daalde het bezoek aan Wikipedia-pagina's over terroristische groepen en hun manier van werken met 30 procent. Burgers die al bang zijn om informatie op te zoeken, zullen helemaal te bang zijn om journalisten te informeren over mogelijke misstanden. Dit blijkt ook uit een rapport van Human Rights Watch en de American Civil Liberties Union (ACLU) waarin journalisten aangeven sinds de onthullingen van Snowden veel bronnen te zijn kwijtgeraakt.

Dit zogenaamde 'chilling effect' vormt een grote bedreiging voor de kwaliteit van journalistiek en de toegang tot betrouwbare informatie. Terwijl we als Europa juist nu moeten staan voor persvrijheid en de toegang tot betrouwbare en kritische journalistiek.

Omstreden

Het kabinet stelt dat massaal aftappen noodzakelijk is vanwege de dreiging van terrorisme en cybercriminaliteit. Net als in de rest van Europa wijkt de verdediging van onze kernwaarden door de angst voor terreur. De cijfers uit het rapport Freedom of the Press, dat vorige week werd gepubliceerd, liegen er niet om. In geen enkele andere regio ging de persvrijheid er in de afgelopen tien jaar zo ver op achteruit als in Europa.

In de nasleep van de recente aanslagen nam de Franse regering een omstreden anti-terreurwet aan die inlichtingendiensten meer vrijheden geeft, zoals het aftappen van telefoons en het onderscheppen van e-mails. Bevoegdheden die het werk van journalisten juist extra kwetsbaar maken. In Groot-Brittannië ligt een soortgelijke wet klaar die Britse telecombedrijven moet gaan verplichten om data over de digitale gangen van burgers te bewaren en beschikbaar te stellen wanneer autoriteiten dat nodig achten. Spanje nam in 2015 een wet aan die het voor journalisten strafbaar maakt om aanwezig te zijn bij protesten.

Het zijn wetten die de burger beschermen, zo redeneert de overheid. Maar ondertussen maken deze wetten het werk van journalisten steeds minder veilig en meer afhankelijk van de politiek. Omdat de overheden weigeren om meer transparantie te bieden over het nut en de noodzaak van hun maatregelen, dringt de vraag zich op waar we onze verworven vrijheden nu eigenlijk voor inruilen.

Een vrije pers is de kroon op het werk van een moderne democratie. Juist daarom moeten wij als Nederland én als Europa blijven staan voor journalisten die in vrijheid hun werk willen doen.

Leon Willems is directeur van Free Press Unlimited.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden