Niets is wat het lijkt in Poetins schimmenrijk

The Big Picture

Arie Elshout en Rob Vreeken becommentariëren beurtelings het buitenlandse nieuws. 

De Russische president Vladimir Poetin spreekt tijdens een persconferentie in het presidentiële paleis op 4 april 2018 in Ankara, Turkije, waar hij twee dagen op staatsbezoek is. Foto Getty Images

Triple agent – ik kwam dit begrip tegen in een boek over spionage. Je leest er gemakkelijk aan voorbij, maar als je er langer bij stilstaat, begint het je te duizelen. Het is een geheim agent die voor zijn regering in het buitenland spioneert, vervolgens voor datzelfde buitenland gaat werken als dubbelspion maar ondertussen heimelijk de spionage voor zijn eigen regering voortzet. Welkom in het ongrijpbare bestaan van de driedubbele spion.

Niets is wat het lijkt

De vele wisselende gedaanten van deze triple agent maken duidelijk waarom de spionagewereld een ‘wildernis van spiegels’ wordt genoemd. Je ziet van alles maar weet niet wat echt of onecht is. Niets is wat het lijkt, niemand is te vertrouwen. Je verdwaalt in een schimmenrijk vol manipulatie en misleiding.

Dat ik naar het boek over spionage greep, was niet toevallig. Iedereen worstelt met de vraag wat we moeten denken van het Rusland van Vladimir Poetin. De westerse regeringen betichten het van stiekeme cyberaanvallen, gifgasaanslagen en interventies in verkiezingscampagnes, maar Moskou ontkent alles. Oude verklaringsmodellen schieten tekort. In de Koude Oorlog was de tegenstelling tussen Oost en West helder en scherp. Tegenwoordig is dat niet meer zo. De relatie bevindt zich in een schemerzone, waarin diplomatieke en economische sancties tegen Rusland gepaard gaan met samenwerking bij het aanleggen van gaspijpleidingen en het bestrijden van IS.

Het boek dat ik erbij pakte was A Spy among Friends van Ben Macintyre. Het gaat over Kim Philby, de Britse spion die jarenlang bleek te hebben gewerkt voor Sovjet-Rusland. Wat ik las sterkte mij in het vermoeden dat in de wereld van de triple agent het geheim besloten ligt van de nieuwe Russische dreiging.

Poetin groeide op in die wereld en werd erdoor gevormd. In de Sovjettijd werkte hij voor de buitenlandse inlichtingendienst van de KGB, onder meer in het toenmalige Oost-Duitsland. Na de val van de Muur werd hij politicus, premier en president. Maar het heeft er alle schijn van dat hij in denken en doen spion is gebleven.

Onder zijn leiding doet Moskou de scheidslijn tussen oorlog en vrede vervagen, zei laatst Navo-chef Stoltenberg over de zenuwgasvergiftiging van een voormalige Russische dubbelspion in het Britse Salisbury. Officieel heerst er vrede, toch voert het Kremlin in Europa een aanval met een chemisch wapen uit, was zijn boodschap. In de Verenigde Staten voeren Russische staatshackers volgens de Amerikaanse autoriteiten aanvallen uit op kerncentrales, het stroomnet en waterleidingsbedrijven. Niet om ze plat te leggen, wat een enorme chaos zou veroorzaken, maar om te laten zien dat men dit kan zodra iemand in Moskou dat nodig acht.

Twijfel en tweespalt

Rusland ontkent. Voor Salisbury hebben zij een reeks mogelijke alternatieve daders opgevoerd, van Zweden, Tsjechië en Slowakije tot Amerika en Groot-Brittannië zelf. Bij de MH17-ramp hetzelfde procedé. Ondanks sterke aanwijzingen voor het tegendeel ontkent Moskou glashard dat de fatale Buk-raket uit Rusland kwam en wijst het naar Oekraïne als schuldige.

Het leidt tot twijfel en tweespalt in de rest van de wereld. De Russen lijken daarop te speculeren, gezien hun gehamer op argumenten waarvoor een bepaald segment van de westerse publieke opinie zeer ontvankelijk is. Zoals de verwijzing naar de westerse miskleun over Iraks (niet-bestaande) massavernietigingswapens en Amerika’s gebruik van napalm in Vietnam.

Het heeft er veel van weg dat Poetin, de man met de kille reptielenogen, zijn oude bruine spionnenkoffer gebruikt om een mistig doolhof van spiegels op te trekken, waarin de grens tussen oorlog en vrede moeilijk waarneembaar is. Hij maakt zo van zijn tweederangsmogendheid een eersteklasspeler, waarvan het Westen niet goed weet wat het ermee aan moet. Poetin is het addertje dat de ingestorte Sovjet-Unie achtergelaten heeft onder het gras van de Russische toendra.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.