OPINIE

Niet uitruil, maar compromis moet centraal staan in coalitieonderhandelingen

In de formatie hebben partijen de neiging trofeeën te willen binnenslepen en in ruil daarvoor graag offers te brengen. Maar de kiezer is minder dol op deze strategie van extremen, zo blijkt duidelijk uit gedragsonderzoek, betoogt Caspar Chorus.

Oud-informateur Herman Tjeenk Willink fietst weg over het Binnenhof, na afloop van het debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van de informateur.  Beeld ANP
Oud-informateur Herman Tjeenk Willink fietst weg over het Binnenhof, na afloop van het debat in de Tweede Kamer over het eindverslag van de informateur.Beeld ANP

Eindelijk is het dan zover: na weken van ritueel navelstaren, komt de komende periode dan echt de inhoud aan bod in de informatie- en formatieronden. Tijd voor politiek onderhandelen op het hoogste niveau, om uiteindelijk te

komen tot een coalitie en een regeerakkoord. Een cruciale strategische keuze dient zich hiermee aan: kiezen politieke partijen voor compromissen op elk dossier? Of gaan ze voor een uitruil-akkoord waarin elke partij enkele duidelijke overwinningen scoort, maar op andere thema’s gevoelige verliezen moet accepteren?

Kijkend naar afgelopen formaties is er een tendens om voor dat laatste te gaan: elke partij probeert op minimaal één gezichtsbepalend thema een belangrijk wapenfeit te claimen. Dat ze op andere onderwerpen bakzeil haalt, zodat ook andere coalitiepartners hun winst kunnen halen, hoort erbij.

De redenering is, dat een onderhandelingsresultaat vol trofeeën en offers beter te verkopen is richting de achterban dan een waterig compromis. Ook het profiel van de partij zou baat hebben bij deze uitruil-aanpak: de trofeeën maken duidelijk waar de partij voor staat.

Aantrekkelijk

Hoe aantrekkelijk dit uitruilscenario ook lijkt op het eerste gezicht, de gedragswetenschappen wijzen een heel andere kant op. Er is een overvloed aan studies die aantonen dat mensen – en dus ook kiezers – een brede voorkeur hebben voor het compromis.

In de meest uiteenlopende situaties kiezen mensen voor de middenweg; veel vaker dan je zou verwachten op basis van economische theorie.

Of het nu gaat om aandelenportefeuilles, routekeuzes op de snelweg, de keuze voor een partner op een online datingplatform of een politiek manifest: als er een optie is die de gulden middenweg bewandelt, blijkt deze verrassend populair. Neem de casus van het onlinedaten, waarnaar ik ooit onderzoek heb gedaan.

Potentiële dates verschillen op allerlei gebieden, nog los van het uiterlijk: de ene heeft een buitengewoon interessante baan, maar rookt en drinkt te veel naar uw smaak. Een andere date kan hiervan het spiegelbeeld zijn: een voorbeeldig (volgens u) rook- en drinkgedrag, maar een dertien-in-een-­dozijnberoep.

En dan zijn er compromisdates, die op alle factoren redelijk scoren, in plaats van ­extreem: een interessant, hoewel niet buitengewoon aansprekend beroep; een rook- en drinkgedrag dat misschien niet voorbeeldig is, maar ook zeker niet extreem. Uit ons onderzoek blijkt, dat dergelijke compromisdates buitenproportioneel populair waren.

Afkeer

Waar komt dit compromis-effect vandaan? Een afkeer van verlies (‘verliesaversie’) speelt hierbij een grote rol. Mensen blijken meer nadruk te leggen op negatieve uitkomsten dan op positieve. Dit geldt zelfs als twee factoren precies even belangrijk zijn, dan nog weegt een ‘verlies’ op de ene factor zwaarder dan een meevallend resultaat op de andere.

Het compromis kent maar een beperkt verlies op beide factoren en is daardoor buitenproportioneel aantrekkelijk. Dit compromis-effect wordt sterker, wanneer mensen de keuze moeilijk vinden en wanneer ze hun keuze willen verantwoorden naar anderen.

Politiek en daten zijn natuurlijk niet hetzelfde, hoewel er zeker ook overeenkomsten zijn te vinden. Toch zijn de inzichten over compromis-effecten direct van toepassing op de (in)formatiefase en de bijbehorende onderhandelingen. Verliesaversie zorgt er namelijk voor, dat de binnengehaalde trofeeën bij de achterban niet zullen opwegen tegen de aderlating op een ander cruciaal thema. Hoe gepolariseerder onze samenleving wordt, hoe minder aantrekkelijk de uitruil tussen extremen wordt: de te accepteren verliezen op belangrijke thema’s worden simpelweg ondraaglijk.

Het compromis lonkt, als een haalbare en aantrekkelijke optie, waarbij geen van de betrokken partijen een al te gevoelige nederlaag hoeft te incasseren. Dit zorgt voor een kansrijk begin van de regeerperiode.

Trofee

Dus: beste fractieleiders, ook al spoort uw fanatieke achterban u aan om uw huid zo duur mogelijk te verkopen en om in ieder geval één trofee in de wacht te slepen, mik tijdens de onderhandelingen op een breed compromis. De kiezer zal het begrijpen – want zelf houden ze ook van de gulden middenweg.

Hoe partijen komen tot een gulden middenweg: veestapel vs. huizen

Chorus: ‘In een uitruil zou je zeggen dat D66 accepteert dat de veestapel intact blijft in ruil voor een belofte van het CDA dat er in het groen geen huizen worden gebouwd. Vervolgens zul je zien dat bij beide partijen een vervelend gevoel blijft hangen (bij het CDA vanwege vertraging in de woningbouw, bij D66 om de te grote veestapel met navenante stikstofuitstoot). Een compromis is te vinden door te kiezen voor een gedeeltelijke reductie van de veestapel (maar minder dan D66 voor ogen had) en woningbouw in het groen beperkt toe te laten (maar minder dan het CDA wenste).’

Caspar Chorus is hoogleraar wiskundige modellen van keuzegedrag bij de TU Delft en medeoprichter van Councyl, een onderneming die beslis-ondersteunende software maakt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden