ColumnLotte Jensen

Niet Napoleon draaide aan de knoppen van de wereldgeschiedenis, maar virussen en bacteriën

Vorig jaar stond ik oog in oog met een haarlok van Napoleon. Een verzamelaar toonde mij trots zijn allergrootste schat. Gebiologeerd staarde ik naar de geelbruine plukjes haar. Ik kon me maar moeilijk voorstellen dat ze ooit hadden gewapperd onder de steek van een van de grootste legerleiders uit de Europese geschiedenis.

Of moet ik zeggen: een van de grootste massamoordenaars? Napoleon joeg duizenden jongens de dood in tijdens zijn megalomane veldtochten door Europa. Daar is niets fraais of romantisch aan. Tegelijkertijd voerde hij ook talrijke vernieuwingen door zoals het burgerlijk wetboek en het metrieke stelsel. Vandaag de dag plukken we nog altijd de vruchten van Napoleons vernieuwingsdrift.

Er hangt een zweem van magie rondom de Franse keizer, die maakt dat mensen hem nog altijd op een voetstuk plaatsen. Recent moest ik mijn Napoleonbeeld helemaal bijstellen, toen ik het fenomenale boek Epidemics and Society. From the Black Death to the Present van de medisch historicus Frank M. Snowden las. Niet Napoleon draaide aan de knoppen van de wereldgeschiedenis, zoals ik altijd had gedacht, maar virussen en bacteriën.

Neem bijvoorbeeld de verwoede pogingen van Napoleon om de orde te herstellen in de opstandige Franse kolonie Saint-Domingue. In de jaren 1802-1803 nam het verzet tegen slavernij daar steeds grotere vormen aan. Napoleon stuurde 65 duizend soldaten, maar ruim 50 duizend van hen kwamen om het leven. Het grootste deel daarvan overleed niet aan gewapende conflicten, maar aan de gele koorts. De rebellerende zwarte slaaf- en vrijgemaakten bleken veel beter bestand tegen dit virus dan de Franse soldaten. In 1804 werd uiteindelijk de onafhankelijke republiek Haïti uitgeroepen. Het virus had daar een aanzienlijk handje bij geholpen.

Dan is er nog Napoleons legendarische veldtocht naar Rusland in 1812. Met een gigantisch leger trok de Franse keizer richting Moskou. Hij bleek niet opgewassen tegen de extreme winterse omstandigheden. Maar er was nog een belangrijke factor in het spel die historici meestal over het hoofd zien: ziekte. Snowden berekent dat Napoleon in totaal maar liefst 120 duizend soldaten aan ziekte verloor in de aanloop naar Moskou. Omgerekend is dat 4.000 mannen per dag.

Eerst stierf een groot deel van de soldaten aan dysenterie, een zware vorm van diarree. Daarna deed de tyfus zijn werk: soldaten raakten besmet door kleren van gestorven kameraden aan te trekken. Er waren slechts twee opties: sterven van de kou of door een epidemische ziekte. De Russische velden lagen bezaaid met diarree en lijken. Wat moet het daar gestonken hebben.

Wie Snowden’s boek leest, beziet de wereldgeschiedenis met nieuwe ogen. Ziektekiemen kunnen legerleiders en staatshoofden verslaan. Zelfs Napoleon was niet opgewassen tegen deze minuscule vijanden.

Lotte Jensen is hoogleraar Nederlandse literatuur- en cultuurgeschiedenis aan de Radboud Universiteit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden