COLUMNMartin Sommer

Nergens wordt het wiel zo vaak uitgevonden als in de politiek

null Beeld

Formeren is kalmeren. Ik geloof niet dat Tjeenk Willink het zo heeft gezegd, maar hij had het kunnen zeggen. Twee weken na de nacht van Rutte (of van Kaag) is de opwinding enigszins gezakt. De eis dat Rutte weg moet, is verwaterd tot een discussie over de vraag of een premier na twee termijnen versleten is (O&D, 15 april). Links vindt van wel, rechts van niet.

Zelf ben ik nog nauwelijks bekomen van de onversneden afkeer die Rutte ineens ten deel viel, zowel in de Kamer als daarna in de commentaren. Het kwam erop neer dat wie het waagde nu nog zaken met hem te doen zelf melaats was geworden. Het deed even denken aan de verhitte atmosfeer tijdens de formatie van het tweede kabinet Den Uyl in 1977. De PvdA eiste met opgestoken zeil dat CDA-leider Van Agt niet zou meedoen, gezien zijn morele tekortkomingen. Ditmaal was het vanwege de leugen-over-Omtzigt en meer in het algemeen de bestuurscultuur dat de VVD, althans de VVD van Rutte, moest worden uitgesloten. Zoals bekend kwam het tweede kabinet Den Uyl er niet. Iedereen die nog stiekem droomt van een kabinet over links (26 zetels met zijn drieën) en zonder VVD (34 zetels) is gewaarschuwd.

Met Tjeenk Willink is een geweldig brok parlementair geheugen binnengehaald. Beeld Hollandse Hoogte
Met Tjeenk Willink is een geweldig brok parlementair geheugen binnengehaald.Beeld Hollandse Hoogte

Gelukkig is Tjeenk Willink er om erop te wijzen dat Rutte niet in zijn eentje tien jaar lang heeft zitten besturen; ook nuttig in verband met Ruttes ‘leugen naar eer en geweten’ was Tjeenks vaststelling dat hij zelf geneigd is relevante zaken te vergeten en juist triviale dingen te onthouden. Met Tjeenk Willink is een geweldig brok parlementair geheugen binnengehaald. Dat is geen luxe aangezien menigeen denkt dat het verval der zeden bij Mark Rutte is begonnen.

Tjeenk Willink schreef als regeringscommissaris reorganisatie Rijksdienst in 1987 een notitie over de roep om vernieuwing. Kunnen politici veranderen?, heette het stuk. Zijn antwoord: het idee dat politici ‘zich als baronnen van Münchhausen aan hun eigen haren uit het moeras trekken, zet weinig zoden aan de dijk’. Politici gedragen zich zoals ze zich gedragen, niet omdat ze slecht zijn, maar omdat ze een rol spelen waaruit het lastig ontsnappen is. Dat was 34 jaar geleden.

Tjeenk Willink in 1987, toen hij als regeringscommissaris reorganisatie Rijksdienst een notitie schreef over de roep om vernieuwing. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Tjeenk Willink in 1987, toen hij als regeringscommissaris reorganisatie Rijksdienst een notitie schreef over de roep om vernieuwing.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Dinsdag had Tjeenk Willink de Nationale Ombudsman en Kim Putters van het SCP op bezoek. Het werd voorgesteld als een breuk met de traditie van de formatie. SCP-directeur Putters was een boeiende casting als frisse buitenstaander, aangezien hij elke week aanschuift bij de ministeriële onderraden. En tijdens de formatie van 2017 liet informateur Edith Schippers ook al een ‘foto van de samenleving’ maken door de directeuren van de planbureaus, aangezien de burger toen ook al niet werd gehoord. Nergens wordt het wiel zo vaak uitgevonden als in de politiek.

Wat deze formatie zou moeten opleveren is meer tegenmacht en een betere scheiding der machten. Meer dualisme in plaats van monisme. Ik sprak daarover met Ruud Koole, PvdA-senator, emeritus hoogleraar politicologie en schrijver van het pas verschenen boek Twee pijlers. Hij heeft een verrassende boodschap voor degenen die hunkeren naar dualisme: de strikte scheiding der machten naar Montesquieu kennen wij in Nederland helemaal niet.

Wat deze formatie zou moeten opleveren is meer tegenmacht en een betere scheiding der machten. Beeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff
Wat deze formatie zou moeten opleveren is meer tegenmacht en een betere scheiding der machten.Beeld Hollandse Hoogte / Bob Bronshoff

In Amerika hebben ze dualisme. Wij hebben alleen de vertrouwensregel waarmee het parlement de minister naar huis kan sturen. Maar in het parlementaire stelsel dat wij kennen, bestaat geen heldere scheiding tussen regering en Kamer. Kijk naar Groot-Brittannië of Frankrijk, ook parlementaire stelsels: daar zitten de ministers gewoon in de Kamerbankjes en maken ze dus zelf deel uit van het parlement. Niemand vindt dat een probleem. Er is ook geen enkel ander land waar zo eindeloos wordt gediscussieerd over dualisme als hier, zei Koole.

Waar komt de hang naar dualisme dan vandaan? Na de invoering van het algemeen kiesrecht (1918) en met de opkomst van de socialistische SDAP, werden parlement en regering steeds meer gezien als voertuig van de volkssoevereiniteit. Tot gruwel van de confessioneel-conservatieve partijen waar men meende dat de macht niet aan het volk maar aan God te danken was. Zij bedachten het leerstuk van het dualisme, ‘het eigen recht van de Overheid’, zoals De Savornin Lohman in 1931 zei. Het dualisme is dus niet de uitdrukking van het parlement als tegenmacht, maar precies het tegenovergestelde: de regering plaatst zich boven de volksvertegenwoordiging. Het Nederlandse parlement is het enige waar de regering hoger zit dan de volksvertegenwoordigers.

Dus heel hard dualisme roepen, daar zie ik weinig in. Tegenmacht moet van onderop komen. Met Ruud Koole ben ik voor referenda. Laat de bevolking zich maar uitspreken over de wetten die het parlement heeft aangenomen. Het geval wil dat de referendumwet van Ronald van Raak (SP) eind januari is goedgekeurd door de Eerste Kamer. Nu de verkiezingen zijn geweest, moet hij nog eens door zowel de Tweede als de Eerste Kamer met tweederde meerderheid worden aangenomen.

Dat zou prachtig zijn, ware het niet dat déze referendumwet is gecastreerd. Om de ChristenUnie mee te krijgen, is een referendum alleen geldig als een wet wordt afgewezen met de helft-plus-een van de opkomst van de laatste Tweede Kamerverkiezingen. Er zijn dus bijna vijf miljoen stemmen nodig om effectief nee te zeggen. Dan kun je het net zo goed laten. Wie een navrant voorbeeld wil van oude politiek, heeft het hier. Als ze in de formatie echt menen dat het anders moet, is dit de kans. Die referendumwet overdoen, en dan beter.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden