Opinie

Neoliberalen gevaar voor Europese vrede

Noord- en Zuid-Europa Europa wacht een grote botsing, omdat het noorden zijn waarden opdringt aan het zuiden.

Beeld anp

Het nu voor eventjes bezworen Griekse euro-drama is niet een toevallige, voorbijgaande eruptie, maar vormt een bescheiden voorbode van de onderliggende cultuurpolitieke clash die ons de komende jaren in nog veel grotere hevigheid te wachten staat, indien Brussel haar centralisatieplannen mocht doorzetten. Meer economische eenheid dwingt, als gevolg van concrete uniformerende maatregelen die die ene onbegrensde Europese binnenmarkt ten dienste staan, ook meer culturele eenheid af. Dat raakt dan aan de way of life, zoals die in de diverse natiestaten als essentieel voor de eigen identiteit wordt beleefd.

Nu Noord-Europa structureel economisch sterker is dan Zuid-Europa dringt de ene helft haar normen - en de daaraan gerelateerde levenswijze - op aan de andere. Zoals al is gebeurd op het monetaire vlak, wat in het Zuiden tot grote sociale problemen heeft geleid die de politieke stabiliteit ondermijnen. De protesten van de Franse boeren vormen er een voorbode van: zij krijgen de steun van de eigen regering, maar die weet niet wat ze, gezien de rigide Europese kaders, kan doen.

In de Volkskrant van 25 juli stond een leerzaam stuk van Peter Giessen over leven op z'n Frans, gewijd aan Nederlandse migranten die zich ginds 'verlost voelen van de vervreemdende discipline van het Nederlandse arbeidsleven, met zijn vergadercircuit, steeds weer terugkerende reorganisaties en telkens opnieuw vastgestelde targets'.

Thomas von der Dunk.

Eten

Giessens constateringen kan men geografisch breder trekken. Scherp geformuleerd: in het protestantse Noorden is de door de elite uitgedragen moraal dat men leeft om te werken, in het katholieke Zuiden dat men werkt om te leven.

Meer dan symbolisch daarvoor is alleen al het verschil in geëtaleerde eetcultuur. Waar Varoufakis zich trots achter een uitbundige dis liet fotograferen, kauwt zijn tegenspeler Dijsselbloem haastig een broodje weg. Geen tijd te verliezen! In het nog harder werkende, maar daarmee ook hypernerveuze fastfood-Amerika schijnen in restaurants obers bij het afruimen wel eens te vragen: 'Did you finish your work?' Eten als dwangmatig sloven - voor Zuid-Europeanen is dat onbestaanbaar.

Binnen dat noordelijke denkkader vormt een zo hoog mogelijk nationaal inkomen een levensdoel op zich. Denk aan de argumenten die steeds weer ten gunste van het vrijhandelsverdrag TTIP worden aangevoerd: het levert ons zo-en-zoveel groei op. Dat als gevolg ervan de democratie en het recht van burgers hun eigen samenleving vorm te geven, wordt uitgehold, is secundair.

Of denk aan de koopzondag: funshoppen als verplicht belangrijkste mensenrecht, dat vóór dat op een souverein gezinsleven komt. Niet toevallig staat dat laatste in Amerika, waar veel mensen twee baantjes nodig hebben om aan de materiële eisen van de maatschappij te voldoen, van alle westerse landen het meest onder druk.

24-uurs-economie

Voor neoliberalen als Rutte, Pechtold of werkgeversvoorzitter Hans de Boer is de 24-uurs-economie à la New York echter het ideaal. Een extra vrije dag wordt niet als kans voor ontspanning en ontplooiing gewaardeerd, maar vooral als schadelijk voor de economie bekritiseerd: dat kost het bedrijfsleven weer miljarden aan omzet. Ledigheid is des duivels oorkussen! De neurotische drang van het Nederlandse kabinet om op allerlei terreinen wereldwijd tot de vijf beste te willen behoren, past daar naadloos in.

Wat dat betreft vertoont het turbokapitalisme met zijn door verandermanagers steeds hoger opgeschroefde 'targets' die de werkvloer knettergek maken, een opvallende parallel met de oude sovjet-planeconomie. Als je die targets - bijvoorbeeld mooiere studierendementscijfers - zuchtend hebt gehaald, geeft dat toch geen rust. Zij vormen slechts het vertrekpunt voor het streven naar nóg betere cijfers om op de wereldranglijst weer een volgend treetje te kunnen klimmen. Ook in de Sovjet-Unie moest het toentertijd altijd nóg productiever om aan de druk van het management te voldoen.

Dat interne Europese cultuurverschil, waardoor het relaxtere Zuiden improductiever is, was lange tijd niet zo'n probleem, zolang er nog allerlei schotten waren die nationale economieën konden beschermen. Maar met het afbreken daarvan komt die mogelijkheid onder druk te staan. Om op die ene markt mee te kunnen komen, worden Zuid-Europeanen gedwongen als Noord-Europeanen te functioneren.

Culturele uniformering

Dat leidt tot toenemende protesten - zie de Franse boeren, die voor hun bedrijven een met hun levenswijze samenhangende behapbare schaal willen behouden, en niet, zoals de Nederlandse, de veeteelt tot een industriële mega-bedrijfstak hebben omgevormd.

Niet toevallig kent het Zuiden een sterkere protectionistische traditie, waar het Noorden voor vrijhandel pleit, omdat vooral het Noorden van het slechten van handelsbarrières profiteert. Anders dan de neoliberalen verkondigen, is Europa niet te weinig, maar al veel te veel één markt. Die schept weliswaar in totaal meer materiële welvaart, maar dwingt ook een gevaarlijke culturele uniformering af.

Naarmate Europa namelijk steeds meer één pot nat wordt, wordt het vooral één pot Noord-Europees nat, omdat het Zuiden zich niet op haar manier tegen het Noorden kan verweren. Dat zal steeds meer weerstand oproepen, die uiteindelijk de interne Europese vrede bedreigt, terwille waarvan de EU toch ooit is opgericht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden