Opinie

Nederlandse leerling is niet lui, maar verstandig

De grootste selectie voor het hoger onderwijs vindt op elfjarige leeftijd plaats. Geen wonder dat de leerlingen zich op de havo en in het vwo op andere zaken richten dan leren, stelt Jonathan Mijs.

Leerlingen van het Emmauscollege in Rotterdam doen examen. Beeld anp

De Nederlandse leerling is niet lui, ze is verstandig. In een schoolstelsel waarin je voor het hoger onderwijs wordt voorgesorteerd op 11-jarige leeftijd is er op de havo en in het vwo geen noodzaak om hard te werken. In het vmbo valt er nog minder te halen. Leerlingen richten zich dus op wat wel belangrijk is: vriendschap, de liefde, en populariteit op school. Neem het ze eens kwalijk.

In een nationale enquête onder middelbare schoolleerlingen geeft een derde aan dat ze ambivalent is over presteren in de klas. Enerzijds voldoe je ermee aan verwachtingen van ouders en leraren, anderzijds kost het tijd, moeite, en stoot je er je medeleerlingen mee tegen het hoofd: niets maakt minder populair dan blokken voor een proefwerk en een hoog cijfer halen.

Gulheid versus goede cijfers

We zijn geneigd om te denken dat zo'n soort houding kenmerkend is voor slecht presterende leerlingen op probleemscholen, maar dat is een misvatting. In onderzoek op een vwo-school in Amsterdam bevroeg ik 1e en 3e klassers over presteren en populariteit. Maar liefst 85 procent van de leerlingen gaf aan dat goede cijfers je populariteit ondermijnen.

Leerlingen legden me uit wat wél populair maakt. Op nummer één staat geld en gulheid. Voor meisjes wordt rijkdom op de voet gevolgd door aantrekkelijkheid: mooie ('lekkere', 'spange') meisjes zijn het populairst. Voor jongens is het belangrijk om een grote mond te hebben en maak je het je leraar moeilijk om les te geven, dan ben je een 'baas'. Als je echt respect wil verdienen op school, doe dan geen huiswerk maar haal tóch een vijfeneenhalf op je rapport!

Natuurlijk valt de dynamiek die populariteit bepaalt niet samen te vatten in een simpel lijstje. Leerlingen waren genuanceerd over presteren op school: goed je best doen is niet oké, maar slim zijn wel. Door hard te werken geef je je medeleerlingen een rotgevoel, want iedereen voelt de druk van hun ouders en de leraar. Door zonder voorbereiding een hoog cijfer te halen laat je zien dat je niets om presteren geeft, maar 'gewoon' slim bent. Bovendien kun je je vrienden een beetje helpen, met spieken of met leren, voor als het écht moet.

Jonathan Mijs Beeld .

92 procent

Deze schoolcultuur staat niet los van beleid. Sterker nog, het is een creatieve aanpassing op een schoolstelsel waarin voor de middelbare school wordt geselecteerd, maar voor de universiteit niet. De laatste jaren is het Nederlandse onderwijsstelsel selectiever geworden aan de top. Met de opkomst van de University Colleges, de uitbreiding van decentrale selectie en de groei van selectieve masteropleidingen worden middelbare schoolcijfers belangrijker. Maar de grootste selectie vindt nog altijd op 11-jarige leeftijd plaats: van alle leerlingen die het vwo instromen haalt 92 procent het eindexamen en gaat 86 procent studeren, onbelemmerd door slechte schoolprestaties.

In het huidig schoolklimaat sneuvelt meer dan eens de ambitie. In tegenstelling tot wat de minister van OCW in Buitenhof vertelde, neemt het stapelen in het onderwijs niet meer toe en is de doorstroom in het beroepsonderwijs zelfs afgenomen. Ook in het vmbo voelen leerlingen die realiteit haarfijn aan: hun schoolloopbaan is reeds vastgelegd, daar valt niet veel meer aan te doen.

Er is een wereld te winnen voor hardwerkende leerlingen. Willen we meer van onze leerlingen vragen, dan dienen we ze echter eerst serieus te nemen. Zonder een andere beloningsstructuur krijg je geen nieuwe schoolcultuur.

Jonathan Mijs, promovendus in de sociologie, Harvard University. www.jonathanmijs.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.