Vrij Zicht Wantrouwen

Nederland staat betrekkelijk hoog op de ladder van maatschappelijk vertrouwen, maar het wantrouwen groeit

Ngo’s als Milieudefensie bekommeren zich niet om de effecten van hun acties.

Toch blijft Shell de baarlijke duivel zelf. Foto Reuters

Ik sprak van de week een mevrouw die doet aan reputatieonderzoek. Ze vroeg namens Shell belet omdat de oliereus met de handen in het haar zit. Shell kan geen goed meer doen in dit land. Er zijn al tien Kamerdebatten geweest over de dividendbelasting en het eind is niet in zicht. Shell is schuldig aan de Groningse aardbevingen, en aan de klimaatopwarming in het algemeen. Zelf zeggen ze bij Shell dat ze zo hun best doen. Ze steunen het klimaatverdrag van Parijs, ze hebben beloofd de CO2-uitstoot per 2050 te halveren, ze bouwen een compleet windpark op de Noordzee. Maar niets helpt. Ze blijven de baarlijke duivel zelf. Of ik een idee had.

Shell kan heel goed zonder mijn mooie ideeën, maar de zeeën gaan onmiskenbaar hoog. In de brievenrubriek van deze krant schrijft de eerste dat het hem niet zou spijten als alle multinationals Nederland zouden verlaten. De tweede is al begonnen met zijn Shell-boycot. Donald Pols van Milieudefensie vergeleek Shell in het radioprogramma Vroege Vogels met de Hell’s Angels. Hij werd niet tegengesproken. Pikant is dat Milieudefensie voor bijna 60 procent wordt gesubsidieerd door de Nederlandse overheid, net als de stichting Somo, die als eerste de jacht op Shell opende. Dat is dezelfde overheid die Shell ter wille wil zijn met de afschaffing van de dividendbelasting.

Die dubbelzinnigheid is niet van vandaag of gisteren. Vroeger heette de subsidie op tegenspraak repressieve tolerantie en hield men zo greep op de zaak. Bij toeval sprak ik van de week ook met Wouter van Dieren. Ouderen onder ons kennen hem van zijn flamboyante hoed, en vooral als de oervertegenwoordiger van de Club van Rome die in 1971 al waarschuwde dat we er allemaal aan gaan. Als ik het wel heb, heeft hij zelfs Milieudefensie opgericht. Van Dieren vertelde dat hij door collega-milieubewegers voor ‘collaborateur’ werd uitgemaakt, in de Volkskrant nota bene, toen hij het eind jaren tachtig had gewaagd de samenwerking met Shell te zoeken. Niets nieuws dus, zou je zeggen, we zijn altijd een land van rechtzinnigen geweest.

Toch is de weerzin tegen Shell nooit zo groot geweest, net als trouwens de angst voor de milieubeweging op het departement, laat ik me door Van Dieren vertellen. Dat zie je in de Kamer terug, waar de oppositie, inclusief middenpartij PvdA, luidruchtig de trom roert over ‘kabinet Shell 1’, ook wel ‘kabinet van de multinationals’. Dat multinationals criminele organisaties zijn, was in de tijd van Van Dieren een marginale opvatting. Nu zijn de compromisloze ngo’s machtiger dan ooit, en de politiek tegelijk luidruchtiger en krachtelozer.

Het een volgt uit het ander. De politieke speelruimte wordt kleiner, door globalisering, Brusselse richtlijnen, en vooral door de krimp van de middenpartijen. Regeerakkoorden moeten naar de letter worden uitgevoerd. De Kamer staat buitenspel. Met als gevolg dat de politiek haar rechtvaardiging steeds minder zoekt in de strijd om de kleine stapjes voorwaarts, en steeds meer in de demonstratieve declamatie. Dat geldt voor Wilders, maar net zo goed voor de progressieven aan de overkant. De getuigenispolitiek rukt op naar het midden: laat zien waar je staat, ook al kun je het niet waarmaken. Recentste voorbeelden: GroenLinks Amsterdam nodigt op eigen houtje vluchtelingen uit, en D66 belooft de hoofdstad ‘te verlossen van het gas’. Let op de religieuze bewoordingen. Met realisme heeft het weinig te maken, maar het been is geheven en de geurvlag gezet.

Vooral in het klimaatdebat worden voor en tegen verabsoluteerd. Ngo’s als Milieudefensie nemen de waakhondfunctie van een krachteloze Kamer graag over. Maar zonder de verantwoordelijkheid voor de gevolgen, die de politiek wel heeft. Zij staan op tegen vermeend onrecht, zonder zich te hoeven bekreunen om andere belangen. Rechtszaken nemen de plaats in van politiek debat. Tegenstanders worden verdachten. Urgenda eist dat de staat zijn zorgplicht nakomt. Milieudefensie voert een zaak tegen Shell dat, domweg door als oliebedrijf te bestaan, de aarde in gevaar heeft gebracht.

De suggestie is bij elkaar dat u als burger permanent belazerd wordt, inderdaad, precies zoals de populisten hardop zeggen. Door de overheid en door de multinationals. Het idee dat we alleen een beetje kunnen bijsturen, telt niet meer. Veranderen moet. Hier. En. Nu. De taal verandert ook. Het gaat over rijken en armen, over goed en kwaad. In zo’n sfeer van polarisatie en wantrouwen moet je niet raar opkijken als er onzalige effecten ontstaan. De gemiddelde Nederlander is nog steeds mans genoeg om bij Shell te tanken, maar ik heb een ander, misschien verrassend, voorbeeld.

Deze week staat in het teken van de lage vaccinatiegraad tegen volksziekten. Vooral de toestand in Frankrijk, waar een meisje overleed aan de mazelen, is alarmerend. Hoe kan het dat uitgerekend de Fransen weigeren te prikken, vroeg ik me af. Ze hebben immers geen bible belt en in mijn ogen is Frankrijk het land van Descartes - van de ratio dus. Dat is wel zo, maar Frankrijk is ook het land van het permanent zeurende wantrouwen, tegen de staat, tegen het grootkapitaal, ja ook heel erg tegen multinationals, de farmaceutische industrie bijvoorbeeld. Wat het oplevert, heet vaccinatiescepsis.

Vooralsnog staat Nederland betrekkelijk hoog op de ladder van maatschappelijk vertrouwen. Maar er wordt flink aan getrokken om daar wat aan te doen. Ook hier neemt het wantrouwen toe. Daar bestaat bij mijn weten nog geen vaccin tegen. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.