Nederland raakt invloed in EU kwijt na een Brexit

Zonder de Britten is Nederland in de Europese Unie overgeleverd aan de Fransen en de Duitsers.

De Britse premier David Cameron verlaat de EU-top van 20 februari in Brussel. Beeld REUTERS

'Laat die Britten toch kiezen voor Brexit, dan zijn we eindelijk van hun gezeur af!' Dit soort geluiden zijn steeds vaker en luider te horen. Begrijpelijk, want Groot-Brittannië is altijd een buitenbeentje gebleven met eigen belangen en ideeën over de inrichting en toekomst van de EU.

Mochten de Britten op 23 juni hun EU-lidmaatschap opzeggen, dan verliest Nederland echter een belangrijke bondgenoot binnen de EU en wordt het afhankelijk van de besluiten die Duitsland en Frankrijk gezamenlijk nemen. Brexit verstoort het precaire machtsevenwicht binnen Europa en zet daarmee de EU-democratie onder druk.

Binnen de EU hebben de drie grootste lidstaten - Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië - de touwtjes in handen: alle belangrijke initiatieven en projecten worden door leden van dit triumviraat uitgedacht en met meerderheid van stemmen als officieel EU-beleid aangenomen.

De enige reden dat de rest van de EU hiermee akkoord gaat, is dat deze 'Grote Drie' het zelden met elkaar eens zijn. Op alle belangrijke economische en politieke dossiers ligt altijd wel één van deze drie grootmachten dwars, hetgeen de andere lidstaten de mogelijkheid biedt om partij te kiezen en middels tactvolle coalities het EU-besluit te beïnvloeden. Turks EU-lidmaatschap? Duitsland en Groot-Brittannië zijn (meestal) voor; Frankrijk tegen.

Tekst gaat verder onder de foto.

De leiders van de 'Grote Drie': Angela Merkel, David Cameron en Francois Hollande, in oktober 2015. Beeld epa

Structurele onenigheid

Een sterke politieke Unie? Duitsland en Frankrijk voor; Groot-Brittannië tegen. Frankrijk en Groot-Brittannië hebben als voormalige koloniale grootmachten met een permanente zetel in de VN Veiligheidsraad juist weer een geheel andere kijk op de wereld dan Duitsland dat nog steeds lijkt te worstelen met de naoorlogse schuldvraag.

Het gaat daarom niet alleen om botsende belangen, maar ook om verschillen in politieke traditie. Duitsland kiest voor het bekende Rijnlands Model (dat lijkt op ons poldermodel); Frankrijk blijft centralistisch en geneigd tot protectionisme, terwijl Groot-Brittannië kiest voor onversneden neoliberalisme.

Deze balans vormt de informele Trias Politica binnen de EU en is daarmee belangrijker dan de officiële scheiding der machten tussen de Europese Commissie, de Raad en het Parlement.

De structurele onenigheid tussen de Grote Drie wordt vaak gezien als het grote probleem van de EU: elk besluit kost veel tijd en elk compromis is per definitie vlees-noch-vis. Deze bekende klacht is gegrond, maar gaat voorbij aan een belangrijk feit: zonder deze conflicten tussen de Grote Drie hebben de andere lidstaten nauwelijks kans om het besluitvormingsproces binnen de EU te beïnvloeden.

Klap voor EU-democratie

Als Berlijn, Parijs en Londen het bij voorbaat met elkaar eens zouden zijn is het immers over-en-uit. De rest van de EU wordt dan geconfronteerd met een fait accompli. Deze balans tussen de Grote Drie is de laatste jaren ernstig verstoord door de Frans-Duitse dominantie binnen de Eurozone. Cruciale beslissingen over de toekomst van de EU worden nu door Duitsland en Frankrijk voorgekookt, vaak onder het mom dat daarmee de Euro moest worden gered, met als gevolg dat Groot-Brittannië buitenspel is komen staan. De afgelopen maanden hebben EU-leiders geprobeerd hier een oplossing voor te vinden en Groot-Brittannië een duidelijke rol te geven binnen een Duits-Franse gedomineerde Eurozone. Met zeer beperkt succes, hetgeen de opmaat is gebleken tot het Britse In-Out referendum in juni.

Als de Britten hun EU-lidmaatschap opzeggen is dit een grote klap voor de reeds wankelende EU-democratie. Zonder de Britten verliest de EU een belangrijke pleitbezorger van belangen en waarden die ook voor Nederland cruciaal zijn, zoals vrijhandel en transatlantische samenwerking.

De gedachte dat Brexit de EU verlost van een zeurende lastpak, is daarom naïef en gevaarlijk kortzichtig. Op sommige dossiers zal de EU wellicht sneller beleid kunnen vormen. Kleinere lidstaten kunnen zich vervolgens achter Duitsland óf Frankrijk scharen, maar dat is het dan wel zo'n beetje; meer smaken zijn er niet meer. Voor lidstaten met andere belangen en tradities (waaronder Nederland) betekent de mogelijke absentie van Groot-Brittannië een pijnlijke inperking van de diplomatieke mogelijkheden, en uiteindelijk een klap voor onze democratie.

De Londense burgemeester Boris Johnson is voorstander van de Brexit. Beeld afp

Dilemma

Het gevoel dat 'Brussel' alles bepaalt en dat kleinere lidstaten hun zeggenschap in de EU verliezen, zal de euroscepsis verder aanwakkeren. Zonder Groot-Brittannië wordt het democratische evenwicht binnen de EU ernstig verstoord en staat de toekomst van de EU op het spel.

Daar zal de Brit die deze zomer naar de stembus gaat zeker maling aan hebben. Brexit stelt Nederland daarmee wel voor een groot dilemma. Het alternatief voor een Duits-Frans gedomineerde EU is immers een federale Verenigde Staten van Europa waarin ook kleinere landen een duidelijke rol hebben gebaseerd op een verdeling van bevoegdheden tussen de EU, de lidstaten en de regio's. Daar kun je voor of tegen zijn, maar dat is dan wel een vraag waar de Nederlandse bevolking zich over behoort uit te spreken.

Peter van Ham is verbonden aan Instituut Clingendael.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.