Opinie Europese Unie

Nederland moet ‘nee’ leren zeggen in Europa

De beleefde diplomatie van Nederland is in de verharde Europese Unie onhoudbaar geworden, betoogt EU-deskundige Adriaan Schout.

Premier Mark Rutte voorafgaand aan het rondetafelgesprek op de Europese migratietop in juni 2018. Foto ANP

In de EU worden grote besluiten zelden in één keer genomen. Uitkomsten zijn veelal het gevolg van reeksen van compromissen. In Brussel spreekt men daarom van de camel nose: er komt een zwarte neus door de deur en daar zit vervolgens een kameel aan vast. Individuele besluiten die op zich weinig voorstellen kunnen gezamenlijk grote consequenties hebben. Regeringen en parlementen moeten tijdig inschatten welke onderwerpen de neus van een Europese kameel zijn. En als Nederland geen kameel wil, moet het af en toe ‘nee’ zeggen in de EU en dat volhouden. Echter, Nederland zoekt juist de positieve toon.

In het komende parlementaire jaar speelt de EU een belangrijke rol. In mei 2019 zijn er Europese verkiezingen en op tal van beleidsvelden wordt gesteggeld over verdiepte Europese integratie. De kiezer moet natuurlijk wat te kiezen hebben. President Macron en de Europese Commissiepresident Juncker zijn de aanjagers van een ambitieuze agenda voor een Politieke Unie, inclusief aanzetten tot een eurozonebudget, Europese belastingen, Europese minister van Financiën, Europees Monetair Fonds, etc. Onder druk van Macron heeft Merkel haar steun al uitgesproken voor een eurozonebudget en een werkloosheidsfonds. Uit angst voor Oosterse invloeden in de Balkan stelt Juncker uitbreiding voor met Servië en Montenegro. Ondertussen wordt onderhandeld over solidariteit in het garanderen van elkaars spaargelden, en ligt soevereiniteitsoverdracht in het verschiet met de oprichting van een Europese grens- en kustwacht.

De tijd lijkt rijp voor Europese ambities. In antwoord op Trump, Poetin en Chinees mercantilisme schermen voorstanders met nieuwe geopolitieke realiteiten. De onderlinge achterdocht van een paar jaar geleden is vervaagd doordat het goed gaat met de Europese economieën. De puinhopen rondom Brexit hebben kritiek op de EU verbleekt. Steun voor de EU is toegenomen en Nederland geldt als zeer pro-Europees. De EU staat er dus goed voor en discussies over verdiepte integratie blijven in de luwte zonder aandachttrekkende crises.

Europese verdieping botst met maatschappelijke spanning

Echter, de binnenlandse verdeeldheid over de EU is onmiskenbaar geworden. Zelfs in Italië zitten criticasters in de regering en is gedreigd met het opschorten van EU-betalingen. In Duitsland hebben de verkiezingen geleid tot verlies van de middenpartijen van Merkel en Schulz. De schrik voor de AfD zit er stevig in en spanningen tussen meer West-Europese Bundes-länder en meer Midden-Europese Länder zoals Beieren hebben explosieve trekjes. Macron leunt in Frankrijk op een beperkt percentage van de stemmers omdat het politieke landschap gedeeld moet worden met de nationalistische Le Pen en de fundamentalistisch-linkse Mélenchon. Ook in Nederland is het gewaagd de Europese tevredenheid te verwarren met steun voor een Politieke Unie. Oostenrijk met de FPÖ in de regering, Zweden, Polen, etc. tonen op eigen wijze hoe Europese verdieping botst met maatschappelijke spanningen.

En er is meer veranderd. Door de politieke spanningen is het taalgebruik onder Europese politici sterk verhard. Dit geldt niet alleen voor Poolse en Hongaarse ministers. De Griekse premier Tsipras vocht in klare taal met de rest van de EU. Italiaanse ministers zoeken ruzie met Macron en vice-premier Di Maio noemde EU- commissaris Oettinger ‘hypocriet’. Keiharde standpunten komen zowel uit de EU-kritische als uit de federale hoek. Waar Nederland de diplomatieke beleefdheid zoekt, gooien anderen met modder. Het spel is verhard.

De loodzware EU-agenda en verbitterde sfeer roepen vragen op over de Nederlandse opstelling. Qua inhoud zoekt Nederland pas op de plaats. Qua methode wil het een positieve toon en samenwerking met gelijkgezinden. Het wil af van het Mister Njet- imago, verworven na het referendum tegen de Europese Grondwet in 2005. Uiteindelijk wil Nederland overal aan meedoen en het vreest het verlies van politiek kapitaal door tegen te stribbelen. Het wil geen recalcitrant Denemarken of VK zijn, zoekt de constructieve toon en heeft succes: het diplomatieke en politieke optreden wordt erkend als superieur in de EU.

Oranje onderwerpen

Maar diplomatieke excellentie is onvoldoende tegen ongewenste sluipende integratie. Kernvraag is of elk onderwerp evenveel politieke speelruimte biedt. Een onderscheid is nodig tussen ‘oranje onderwerpen’ waar Nederland erg moet oppassen en weinig speelruimte heeft, en de onderwerpen waar, hoe onbevredigend ook, compromissen mogelijk zijn.

Oranje onderwerpen betreffen opstapjes naar een federale Politieke Unie, waarin de Commissie wordt uitgebouwd tot Europese regering. Compromissen omtrent Europese belastingen creëren precedenten voor verdere belastingen en zijn, net als spaargeldgaranties, aanzetten tot een Europese minister van Financiën. Een volledige Europese grens- en kustwacht is politiek erg riskant omdat landen soevereiniteit over grensbewaking in de praktijk niet zullen afstaan. Bij oranje onderwerpen blijft een zorgvuldige afweging nodig, maar mag draagvlak voor de EU niet ondergeschikt zijn aan diplomatieke goodwill. De les uit het verharde klimaat is dat Rutte Baudet en Wilders in de kaart speelt als hij komende tijd te zuinig is met Europees tegenspel.

Elegant is het onderscheid tussen ‘oranje’ en andere onderwerpen niet. Wel levert het een aanzet tot pick your battles. Dit is voor de Kamer de tijd om te bediscussiëren waar speelruimte ligt en of de inzet de politieke kosten waard is. Komend parlementair jaar is het nodig om kleur te bekennen.

Adriaan Schout is EU-deskundige van Instituut Clingendael.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.