Opinie

Nederland moet aan het stuur van de EU blijven

Federalisten en nationaalpopulisten vergeten allebei dat de EU alleen kan werken met krachtige lidstaten.

De toenmalige Turkse premier Ahmet Davutoglu met Mark Rutte en Angela Merkel, 6 maart. Beeld AFP

Op 23 juni beslissen de Britten of ze bij de Europese Unie willen blijven. Ik hoop op een stem vóór een actief betrokken Verenigd Koninkrijk in de Europese Unie. Donderdag publiceerde het Centraal Planbureau een studie over de schade die een 'Brexit', een vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie, zou berokkenen aan de Nederlandse economie. Die schade zou groot zijn, maar de politieke gevolgen nog veel groter.

Dit debat gaat namelijk over veel méér dan de economische betrekkingen tussen het Verenigd Koninkrijk en het vasteland. Het gaat om de vraag hoe we de EU innoveren en democratiseren. Ook in andere Europese landen wordt fel gediscussieerd over hoe lidstaten zich verhouden tot Europa.

De discussies komen voort uit de onzekerheden waar veel burgers mee worstelen: hoe behouden we onze identiteit wanneer zo veel mensen naar Europa willen komen? Wat doet mijn overheid aan ongelijkheid terwijl de globalisering doorzet? En wie kan onze externe veiligheid vergroten in tijden van terreur en instabiliteit aan de Europese grenzen?

Schade na Brexit groot: 'tot 1.000 euro per Nederlander'

De kosten van een Brexit - het uittreden van Groot-Brittannië uit de EU - kunnen oplopen tot 1.000 euro per Nederlander. Dit stelt het Centraal Planbureau (CPB) in een rapport dat donderdagochtend werd uitgebracht.

In het debat over Europese samenwerking maken de meest uitgesproken deelnemers een opmerkelijke denkfout. De EU zou het stuur overnemen van de nationale politiek. Nationalisten als Thierry Baudet gruwen van dat beeld, want zij geloven dat 'Brussel' er op uit is de natiestaat te vernietigen. Federalisten als Guy Verhofstadt dromen er juist van, want voor hen heeft de natiestaat afgedaan.

Beide kampen zien een kolossale waarheid over het hoofd: Europese samenwerking kán niet functioneren zonder krachtige lidstaten. De Europese Unie bestaat bij de gratie van nationale parlementen en 28 regeringen. Andersom kunnen Europese landen alléén door intensief samen te werken de handelingsruimte scheppen om hun belangen na te streven.

Ons land is nu ruim vijf maanden voorzitter van de Raad van de Europese Unie. In die tijd hebben we een belangrijke stap gezet naar het hanteerbaar maken van de vluchtelingenstroom. Het akkoord met Turkije is van alle kanten bekritiseerd, maar het resultaat is onweerlegbaar: veel minder mensen proberen de gevaarlijke overtocht van Turkije naar Europa te maken, en daardoor zijn al veel mensenlevens gered. We werken nu hard om ook de Europese zuidgrens veiliger te maken.

Van wetgevingsmachine tot politieke speler

De EU ontpopt zich van wetgevingsmachine tot politieke speler. Dat is hard nodig, en we zijn er zelf bij. De deal met Turkije was er nooit gekomen zonder de inspanningen van lidstaten - ook van Nederland. Keer op keer blijkt dat alleen de lidstaten samen met werkbare oplossingen kunnen komen. We zagen het tijdens het dieptepunt van de eurocrisis, en we zien het opnieuw bij het vluchtelingenvraagstuk.

Andersom is het ondenkbaar dat Nederland in zijn eentje die overeenkomst met Turkije had gesloten. 'Dan gooien we toch de grenzen dicht?', werpen de populisten tegen. Zij beseffen niet dat Nederland daarmee juist de instabiliteit dichter bij huis zou brengen. Want elk hek tussen Europese landen gaat ten koste van de samenwerking die nodig is om onze gemeenschappelijke buitengrens te beschermen. Ik investeer liever in effectieve Europese grensbewaking dan in de illusie van een muur rond Nederland.

Dankzij Europa kunnen landen als Nederland en het Verenigd Koninkrijk dus juist zichzelf zijn - Europese samenwerking vergroot ons gewicht en handelingsvermogen in een turbulente wereld. Maar een land dat geen vertrouwen heeft in zijn eigen kracht, kan die leegte niet opvullen door terug te vallen op Brussel.

En hier wringt de schoen. Het felle debat tussen de federalisten en de nationaal-populisten verhult onzekerheid. De federalisten maken de vlucht naar voren, en vergeten daarbij dat bestuur zo dicht mogelijk bij de burger moet staan. Een federaal Europa zou een lege huls zijn - een krachtige Europese Unie vereist krachtige lidstaten. De samenwerking kent grenzen: deze moet zich richten op Europese hoofdzaken.

De nationaal-populisten lijken evenmin te vertrouwen op wat nationale overheden vandaag de dag voor elkaar kunnen krijgen. Ze vluchten naar het verleden. Voorstanders van een uitgekleed lidmaatschap of zelfs uittreding doen alsof een land daarmee het stuur weer in handen krijgt. Dat is klinkklare onzin: zo'n land neemt plaats op de achterbank. En als het niet oppast, belandt het in de kofferbak - waar je niets ziet, maar alles voelt. Want je hebt als surrogaatlid niets te zeggen over de afspraken die de Europese Unie maakt met anderen, maar je neemt wel Europese wetgeving over - wetgeving die Nederland nu mede bepaalt. Die ongemakkelijke waarheid wordt door de achterbankpopulisten wel erg gemakkelijk vergeten.

Natuurlijk, die achterbank is comfortabel, je laat je rijden. Maar ik ben geen politicus geworden om afbraakbeleid te voeren. Een plek op de achterbank zal ons minder welvaart, minder veiligheid en minder vrijheid brengen. Want of het nu gaat om de gevolgen van klimaatverandering, migratie of de dreiging van terrorisme: op al die grote vraagstukken biedt Europese samenwerking ons juist handelingsvermogen.

Minister van Buitenlandse Zaken Bert Koenders. Beeld ANP

Hooguit een setje adviezen

Nationaal-populisten vluchten niet alleen naar de achterbank. Ze doen nog iets veel ergers: in hun paniek gooien ze ook Europa's morele TomTom uit het autoraampje. Voor minderheden is geen plaats. Internationale verdragen vormen hooguit een setje adviezen, die je kunt negeren. Hier tonen zich onzekerheid en het gebrek aan vertrouwen van hun slechtste kant. De zelfbenoemde verdedigers van onze beschaving zijn bereid alle verworvenheden die Europa tot zo'n mooi continent maken, overboord te gooien.

De Europese Unie staat misschien wel voor de grootste uitdagingen in haar bestaan. Maar als het afgelopen decennium iets heeft laten zien, is het wel het vermogen van Europeanen om onverwachte uitdagingen het hoofd te bieden. Tom Poes zou er jaloers op zijn.

Ons land heeft geen talent voor de achterbank. Dit is de tijd om het stuur nog steviger in handen te nemen en te kiezen voor een sterk Nederland in een lenige Europese Unie.

Bert Koenders is minister van Buitenlandse Zaken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.