Europese Raad

Nederland kon Europese Raad niet tegenhouden

Veertig jaar geleden is de Europese Raad geboren waarin de grote EU-landen de dienst uitmaken.

Donald Tusk (L) en Herman van Rompuy. Beeld BELGA

Premier Joop den Uyl vertrok die avond nijdig uit Parijs. Had de president hem niet uitdrukkelijk beloofd het niet zó te zeggen? 'De Europese toppen zijn dood, lang leve de Europese Raad', riep Giscard d'Estaing die dag triomfantelijk tegen de pers. Zo kreeg Parijs ondanks alle weerstand toch zijn zin, veertig jaar geleden bij de creatie van de Europese Raad als toporgaan.


Den Uyl mocht van het Binnenhof najaar 1974 eigenlijk niet naar die Top. In vijf minuten werd daar besloten tot periodiek beraad van de regeringsleiders. Nederland was er mordicus tegen. Daarom mocht het nieuwe overleg zeker geen Europese Raad heten, zo was tevoren in het kabinet afgesproken.


Wat in 1974 begon als een thee-kransje is vandaag het opperste Europese orgaan. Merkel, Hollande, Cameron, Rutte en hun collega's regeren vandaar Europa. Geen regeringschef kan er wegblijven. Neem de Franse president Chirac. De man was doodziek maar slaagde er destijds toch in met een dubbele luier om drie dagen en twee nachten in dit politieke circus mee te draaien.


Van de eerste dag af lag Nederland dwars. De regering voorzag (terecht) dat in zo'n gezelschap met veel kleine landen Duitsland en Frankrijk de baas gingen spelen. De 'familiefoto' van de hoge leiders geeft de krantenlezer een vals beeld. Berlijn en Parijs koken al vier decennia lang de besluiten voor. Nederland mikte altijd op de Europese Commissie als hoogste orgaan. Daar draaien de kleinere landen wél volop mee.

Europese regeringsleiders poseren in 2012 tijdens de familiefoto op de Europese Top in Brussel. De leiders zijn bijeen om te praten over de financiën van de EU voor de volgende periode van zeven jaar. Beeld anp

Bereikt

Hebben de Nederlanders nog wat bereikt met hun weerwerk?

Al in 1957 ziet Frankrijk in regelmatig topberaad hét aangrijpingspunt om samen met Duitsland Europa te regeren. Bij de schepping van de EEG, de voorloper van de EU, dwingt de Franse leider Guy Mollet de regeringsleiders naar Parijs te komen. Minister-president Willem Drees en zijn collega's hebben daar dan weinig te bespreken. Het EEG- en het Euratom-Verdrag liggen klaar voor ondertekening door de ministers van Buitenlandse Zaken. Maar in Franse ogen kunnen alleen de hoogste nationale leiders daartoe beslissen.

Zes keer initieert vervolgens een Franse president, steeds met steun van de Duitse kanselier, een Europese topconferentie. Befaamd werd de bijeenkomst van 1969 in Den Haag. President Pompidou gaf daar bij nachtelijk beraad met kanselier Brandt het jarenlange Franse verzet op tegen de komst van de Britten.

Tijdens de hevige dubbele economische en oliecrises van de vroege jaren zeventig groeit in Parijs, Bonn en ook Londen de behoefte aan vast periodiek topoverleg. Tegelijk woekert het Nederlandse verzet tegen zulke 'onderonsjes' voort. De Eerste Kamer vraagt premier Den Uyl zelfs te weigeren af te reizen. Maar na zijn aftreden onthult Den Uyl dat hij stiekem best graag ging. Echtgenote Liesbeth vergezelde hem dan. Zij vond ze érg leuk, 'die toppen', zo vertelde zij de Brusselse correspondenten.

Verzet

Genoemde crises van 1973 brengen Giscard d'Estaing en bondskanselier Helmut Schmidt tot de overtuiging regelmatig rond de tafel te moeten. Maar hoe het Nederlandse verzet te breken? Giscard bedenkt een list, een 'picknick' in Parijs. Het mag vooral géén topconferentie heten. De president schuift in zijn Elysée de fauteuils zó rond de haard dat het een gezellig partijtje lijkt. Na wat shop talk met koffie of thee komt het hoge woord eruit. 'Kunnen wij niet wat vaker zo elkaar spreken? Willen wij nationale leiders niet een zekere greep krijgen op wat Brussel bekokstooft?', aldus de president.

Tevoren heeft Giscard zich al verzekerd van de instemming van de meeste leiders. Alleen Nederland, Denemarken (Anker Joergensen) en België (Leo Tindemans) liggen nog dwars. Dan steekt Tindemans zijn hand op. 'Waar zouden die bijeenkomsten dan moeten plaatsvinden?' Meteen krijgt Giscard binnenpretjes, aldus zijn memoires.

Vanaf dat moment gaat de discussie nog slechts over de vergaderplaats. Brussel dus, drie keer per jaar. De aarzelende Nederlandse en Deense premier krijgen gedaan dat het nieuwe forum geen Europese Raad zal heten. Later die middag als Giscard de pers inlicht, verrast hij de opposanten nog eens. De Europese Raad is geboren en vergadert medio december 2014 voor de 172ste keer.

In 2003 betogen acht Nederlandse staatssecretarissen voor Europese Zaken unaniem: 'De Europese Raad is het grootste gevaar dat Europa bedreigt'. Buitenlandse Zaken kon het niet hebben dat de besluitvorming over Europa was verschoven naar het Torentje van de minister-president. De Europese Commissie was evenmin blij. De eerste jaren was haar voorzitter zelfs niet welkom in de Europese Raad. Logisch dat Den Haag in 2003 het Franse plan afschiet om de Raad te bekronen met een vaste 'President'. 'Dat wordt een omnipotente 'Zonnekoning' die aan niemand nog verantwoording aflegt', waarschuwt EU-staatssecretaris Atzo Nicolaï.

Topconferenties

Vervolgens houden de kleinere landen enkele eigen topconferenties met maar één agendapunt: hoe de opmars van de Europese Raad te blokkeren. Premier Jan Peter Balkenende is daarvan de aanstichter. Wéér mislukt ons verzet. Meer nog dan tevoren zijn de leiders van de grote landen Chirac, premier Blair en kanselier Schröder vastbesloten hun greep op Brussel te versterken. Want na de uitbreiding telt de EU 22 kleine landen en maar zes grote, waar echter wél driekwart van de EU-bevolking woont. Die zes willen beslist een politiek 'power centre'. Door de komst van de euro snijdt Europa meer gevoelige binnenlandse kwesties aan, zoals de hoogte van de lonen of het nationale budget.

Ondanks ons tegensputteren besluit de Europese Conventie onder leiding van wéér die dekselse Giscard in 2004 de Europese Raad tot politiek hoogste instelling te promoveren. Er komt een president, Herman Van Rompuy/Donald Tusk, met een eigen staf en (binnenkort) een paleis in Brussel. Van Rompuy verdubbelt het aantal Europese Raden royaal tot acht of negen per jaar. Zo verankeren de 'grote zes' als hoofdrolspelers hun overwicht op de 22 kleine EU-landen.

'De Europese Raad bepaalt de algemene politieke beleidslijnen en prioriteiten', zo luidt het recente EU-verdrag. De Fransen spreken van de 'Europese Regering'. Niet voor niks trekt de top soms duizend journalisten uit de hele wereld. Alle staatshoofden en regeringsleiders beschikken nu over eigen sherpa's om de vergaderingen tot in detail voor te bereiden. Zo raakte de Commissie in een ondergeschikte positie. De crises rond de euro bevestigen dat de initiatieven en beschikkingen van de top komen. Nederland heeft met zijn verzet niets bereikt.

Jan Werts is EU-journalist en auteur van The European Council.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden