Column Martin Sommer

Nederland is weer vol. Overvol

Het is hoog tijd voor een onafhankelijk onderzoek naar het bevolkingsvraagstuk.

Het kan dus nog. Dingen van buitenaf agenderen in Den Haag. Ook moeilijke dingen. Dijkhoff (VVD) en Buma (CDA) begonnen tijdens de Algemene Beschouwingen onafhankelijk van elkaar over de bevolkingssamenstelling over veertig jaar. Zestien of twintig miljoen, dat maakt nogal uit. En hoe raar het is dat we ons geweldig druk maken over klimaat tegen die tijd, maar de bevolkingsomvang over ons heen laten komen als het weer.

De hooggeleerden Jan Latten en Paul Scheffer hebben de sprint getrokken en nu volgt het politieke peloton. Wonderlijk hoe die dingen lopen. Zeker zal hebben meegespeeld dat de schrikbarende bevolkingsgroei in Afrika intussen is doorgedrongen. Het alarm over het klimaat en de eindige grondstoffen heeft ook zijn werk gedaan. Dat Nederland vol is, mocht niet worden gezegd maar wordt door iedereen gezien. Er zijn veel te weinig huizen, er moet in het groen worden gebouwd en de treinen puilen uit.

Dan nog blijven de wegbereiders nodig. Socioloog Herman Vuijsje maakte ooit de vergelijking met een surplace in de baanwielrennerij. Als je te vroeg afwijkt van de vaderlandse consensus, gaat je kop eraf. Het is een kwestie van op tijd springen, dan volgt ineens de rest. Wij mogen dus nu spreken over bevolkingspolitiek. Niet dat het makkelijk was. Tot voor kort was er een officiële Jan Latten van het CBS en een Jan Latten die twitterde wat hij echt vond. 

Sinds zijn pensioen in juni windt hij er geen doekjes meer om: Nederland groeit te snel en nietsdoen is geen optie.

Paul Scheffer schreef een essay onder de titel Regie over migratie en sjouwt daarmee de zaaltjes af. Hij vindt het de hoogste tijd dat Nederland zelf beslist over de gewenste omvang van de immigratie, welke migranten we willen en waarom. Zijn bevolkingsscenario’s maakten indruk: met een jaarlijks bevolkingssaldo van 50 duizend wonen er in 2060 twintig miljoen mensen in Nederland. En het saldo van de afgelopen jaren was hoger, namelijk 70- à 80 duizend.

Nog meer indruk maakte het CBS-cijfer dat de bevolkingsgroei van de afgelopen tien jaar, anderhalf miljoen mensen extra, voor bijna 90 procent te danken is aan migratie. Scheffer liet met zijn scenario’s zien dat het ook anders kan en dat we af moeten van de verschrikkelijke kreet ‘wen er maar aan’, de dood in de pot voor elke politieke ambitie.

Ook bij Scheffer ging het niet vanzelf. Hij schreef zijn essay onder de paraplu van de WRR. Er moest een even groot essay naast komen van de hand van Leo migratie-is-nu-eenmaal-van-alle-tijden Lucassen. Plus een nawoord van WRR-lid Ernst Hirsch Ballin, die zich tot taak heeft gesteld de rechten van de vreemdeling te beschermen. Nu is de WRR-boodschap aan de lezer dat hij zelf maar moet uitzoeken hoe het zit.

Het komt er anders gezegd zeer op aan hoe dit verder gaat. VVD en CDA willen een onderzoek en dat is een gouden kans. Ik heb altijd gezegd dat dit vraagstuk van bevolkingsomvang en migratie vanuit het midden moet worden aangepakt. Anders gaan straks de Wildersen en Baudets het doen en zijn we verder van huis. Maar de middenpartijen hebben er verder nog niet over nagedacht. Laten we ons licht opsteken bij de commissie-Muntendam, die als laatste in 1977 rapporteerde over wat toen het bevolkingsvraagstuk heette.

Ik sprak over de telefoon met de toenmalige secretaris van de commissie, tevens eerste directeur van het demografisch instituut Nidi, Dick van de Kaa. De commissie was ingesteld nadat de geboortegolf begin jaren zestig had uitgewezen dat Nederland in het jaar 2000 wel eens 20 miljoen mensen zou kunnen tellen. Het taboe was destijds geboortebeperking en niet migratie. Van de Kaa vertelde dat Marga Klompé van de KVP ‘als politieke waakhond’ in de commissie was gezet, om te voorkomen dat anticonceptie zou worden aanbevolen.

De werkelijkheid ging evenwel sneller dan de commissie en ook zonder Klompé wisten de Nederlandse vrouwen de pil te vinden. De gevreesde bevolkingsexplosie viel mee; desondanks was een aanbeveling dat immigratie en emigratie in evenwicht moesten zijn, en sprak koningin Juliana in 1979 de gevleugelde woorden ‘Ons land is vol, ten dele overvol’. Kort daarop betrad Hans Janmaat het politieke toneel en sindsdien heeft geen koningin of koning het vol of overvol uit de vorstelijke keel gekregen. Over de commissie-Muntendam wordt sedertdien alleen nog met huiver gesproken. De boodschap van geen verdere bevolkingsgroei was onuitsprekelijk geworden.

De bemanning van zo’n commissie, de financiering, de toonzetting, het komt er dus allemaal op aan. Van de Kaa zegt: ‘Geen politieke oriëntatie. Een sterke figuur die dat in de hand houdt. Afstand houden.’ Pechtold mag er tijdens de Beschouwingen als de kippen bij zijn om te suggereren dat zo’n commissie ook onderzoekt of meer immigratie een mogelijkheid is, bijvoorbeeld om het tekort aan verplegers op te lossen. Als hij maar mijlenver uit de buurt blijft zodra de commissie aan het werk is.

Gistermiddag gaf premier Rutte zijn reactie op het voorstel van Buma en Dijkhoff. De regering wil deze studie helemaal niet door een commissie laten doen, maar door het CBS en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). Dat klonk zowel routineus als defensief, vooral gezien de moeite die Paul Scheffer al had om demografische gegevens bij het CBS boven water te krijgen. Laat Scheffer en Latten dat onderzoek zelf doen. En geef ze de vrije hand, anders wordt het gewoon weer een rapport voor de stapel. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.