opinie overheid

Nederland heeft niet minder, maar meer overheid nodig

De gedachte dat ‘het bedrijfsleven goed is’ en ‘de overheid slecht’ is hardnekkig. Maar om Nederland echt toekomstbestendig te maken, is herwaardering van en investering in overheidsorganisaties noodzakelijk, betoogt consultant Publieke Sector Niels van Tent.

Tribunes op de Lange Voorhout in Den Haag worden opgebouwd ter voorbereiding op Prinsjesdag. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Het kabinet wil een nieuw investeringsfonds oprichten en heeft daarvoor op Prinsjesdag voorstellen gedaan. Opdat Nederland toekomstbestendiger wordt. Maatregelen voor grote infrastructurele projecten en voor transities op het gebied van klimaat, onderwijs en het sociale domein liggen voor de hand. Maar gezien het beeld dat politici en burgers hebben van de kwaliteit van onze overheidsorganisaties, zullen die maatregelen niet in vruchtbare aarde vallen. Hoog tijd om de collectieve waarde te gaan herwaarderen, en daarmee de overheid.

Vanwege het huidige ‘gratis’ geld is dit hét moment om te investeren in het land. De energietransitie, de tweedeling in de maatschappij, de stijgende zorgkosten: grote uitdagingen genoeg. In die zin is het investeringsfonds een logische stap, waarover politici en economen over het algemeen dan ook positief zijn. En, natuurlijk, lopen de meningen daarnaast uiteen over welke maatregelen moeten worden genomen en wat het effect is op het verdienvermogen van het land.

De ‘slechte’ overheid

Ad-hocmaatregelen verzinnen is niet zo moeilijk, maar om Nederland werkelijk toekomstbestendig(er) te laten worden, is meer nodig. Er kan niet worden voorbijgegaan aan structurele problemen die in de weg zitten, zoals het gebrek aan een samenhangende visie bij de benodigde maatregelen en het feit dat er sprake is van een ­politiek en economisch systeem dat vastloopt. En, bovenal, de negatieve houding jegens de overheid die fataal is voor een goede uitvoering bij de basis­instituties. Denk aan gemeenten, grote uitvoeringsorganisaties, en aan onderwijs en zorg.

Langzamerhand gaan er meer geluiden op voor de herwaardering van de ‘collectieve waarde’, dat wat we doen voor de maatschappij om echt impact te hebben op mens en klimaat. Dan gaat het niet alleen om collectieve voorzieningen (wegen, politie, brandweer en onderwijs), maar ook om fundamenteel onderzoek voor innovatie en het inzicht dat we de aarde niet kunnen blijven uitputten. Steeds meer bedrijven nemen, haast tegen de traditionele economische modellen in, hun verantwoordelijkheid en kijken niet alleen naar de winst of de aandeelhouderswaarde, maar ook naar hun eigen bijdrage aan het klimaat en de maatschappij.

Hardnekkig echter blijft de gedachte dat het bedrijfsleven ‘goed’ is en de overheid ‘slecht’. Lange tijd diende ook de overheid te worden gerund als een bedrijf en was het rendementsdenken leidend. In de overheidsbegroting zijn ‘efficiencykortingen’ op het uitvoeringsapparaat niet van de lucht. Dit leidt tot ongelukken.

De afgelopen tijd stond het nieuws bol van mislukte projecten en vastgelopen organisaties, zoals het UWV, de NVWA, het CBR en de Belastingdienst. Ook bij zorg en onderwijs piept en kraakt het. De bezuinigingstucht eist zijn tol. Niet voor niets pleit een econoom als Mariana Mazzucato voor de herwaardering van de publieke waarde.

Structureel investeren

Als het gaat om ‘beste overheid’ scoort Nederland steevast wereldwijd zeer hoog. Toch is hier maar weinig waardering voor onze overheid. Daar kan iets aan gedaan worden. Ten eerste door de rol van overheid te herdefiniëren: niet meer als sluitstuk, maar als een actor die zelf waarde creëert, want die initiatieven neemt, diensten levert, producten maakt en ingrijpt als nodig om ruimte te maken. Makkelijk gezegd misschien, maar wel ­essentieel.

Ten tweede: doorbreek het efficiencydenken. Investeer in de (basis)uitvoering en hou op met continu achteraf repareren van missers. Tal van reparatiemaatregelen volgden op ­debacles in overheidsorganisaties en kostten vaak meer dan de opbrengsten van de bezuinigingen uit efficiency-overwegingen. Vaak wordt ­geklaagd dat de overheid te veel externe medewerkers inhuurt. Dat is een gevolg van onvoldoende investeren, ook qua salaris, in eigen personeel. Stuur niet alleen op ‘de laatste 5 procent efficiency’, maar op kwaliteit van medewerkers en op leiderschap.

Dus: niet minder, maar meer overheid. Dit vergt (publieke) leiders met een visie, die koersvast zijn en durven te staan voor de overheid. En die ­erkennen dat Nederland toekomst­bestendiger maken, geld kost.

Niels van Tent is senior consultant Publieke Sector en Zorg bij Ebbinge.

Verder lezen over Prinsjesdag en Rutte III

Met enkele verrassende politieke deals wist het derde kabinet-Rutte zich het afgelopen jaar uit de gevarenzone te manoeuvreren. Nu breekt de tijd van de taaie uitvoering aan. Een voorbeschouwing op Prinsjesdag.

Komend parlementair jaar wordt voor de meeste ministers cruciaal, hoe doen zij het? Rutte III: een zesjeskabinet met potentie.

Op Prinsjesdag, zal opnieuw blijken dat de zorg de grootste uitgavenpost van het Rijk is. De zorg dreigt stil te vallen, nu groeien niet meer mag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden