Opinie

'Nederland heeft een gebrek aan spionnen'

De AIVD en MIVD hebben te weinig armslag en steun in de politiek om goede posities op te bouwen, betoogt Krijn Lock, bestuurskundige en werkzaam bij veiligheidsbedrijf Pinkerton.

Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties Ronald Plasterk en hoofd AIVD Rob Bertholee (R) tijdens de presentatie van het jaarverslag van de inlichtingen- en veiligheidsdienst. Beeld anp

Als exportland en deelnemer aan vredesoperaties is Nederland een internationale speler van formaat. Rapportages van onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten en diplomatieke kanalen vormen belangrijke bouwstenen voor een handelingsperspectief in het nationale belang. Het was daarom pijnlijk dat de Volkskrant op 15 augustus schreef in een artikel over de opmars van IS in Irak dat: 'Nederland kampt met een groot gebrek aan inlichtingen uit Irak en omliggende landen waarin de terreurbeweging opereert.'

Het is onterecht om de verantwoordelijkheid hiervoor bij de AIVD, MIVD en Buitenlandse Zaken neer te leggen. Diensten waarschuwen immers al geruime tijd in openbare stukken voor jihadistische uitreizigers naar Syrië en het gevaar voor Nederland na terugkeer. Daarnaast verscheen in de zomer van 2013 in opdracht van de regering een Internationale Veiligheidsstrategie en verschijnt vier keer per jaar het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland. Ook in deze rapportages wordt steevast melding gemaakt van de risico's van het jihadisme in het Europese grensgebied. De vraag bekruipt mij of iemand op het Binnenhof dergelijke rapporten weleens leest.

De voornaamste oorzaak van de huidige tekortkomingen is het gebrek aan structurele discussie over wat we als maatschappij verwachten van onze inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Afgelopen jaren verschenen er ongefundeerde bezuinigingen in het regeerakkoord. Korte tijd erna trapten fracties op de rem vanwege de door Edward Snowden gelekte staatsgeheimen. Privacy moest immers gewaarborgd worden, zonder erbij te melden wat dat feitelijk betekent. Vervolgens werd in het herfstakkoord besloten - onder hoge druk van de media na een AIVD-rapport over het groeiende jihadisme - de begroting van de dienst weer met 25 miljoen euro te verhogen.

Noodzakelijke vernieuwing
Juist in deze periode had een fundamentele discussie moeten plaatsvinden over de noodzakelijke vernieuwing van de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (Wiv) uit 2002. De huidige wetgeving kan bijvoorbeeld de ontwikkeling van mobiele telefonie en internet niet meer bijbenen. De aanbevelingen voor herziening van de wet door de commissie-Dessens werden echter ingehaald door de 'onthullingen' over de NSA. De wet zal uiteindelijk door het kabinet worden herzien, maar iedere discussie over verwachtingen van een inlichtingen- en veiligheidsdienst werd in de ijskast gezet.

Hetzelfde geldt voor 'spionage' of liever gezegd: het gebrek hieraan. Nederlandse bedrijven zijn dagelijks slachtoffer van (cyber) spionage. Met het oog op de gang van zaken op het Binnenhof en de media lijkt Nederland zich hier onvoldoende van bewust.

Uitbouwen van spionagecapaciteit
Voorts zou er een goede discussie moeten plaatsvinden over het uitbouwen van spionagecapaciteit in het buitenland. De grens tussen de binnenlandse veiligheidstaak en de buitenlandse inlichtingentaak vervaagt steeds meer. De huidige ontwikkelingen in Irak en Oekraïne hebben rechtstreeks invloed op Nederland. Denk maar aan de spanningen in de Haagse Schilderswijk of de Nederlandse slachtoffers van MH17. Bovendien hebben we diensten nodig die ons vertellen in welke Noord-Afrikaanse landen we in de nabije toekomst soortgelijke problemen kunnen verwachten.

Echter, het uitbouwen van een inlichtingenpositie is werk van de lange adem en geduld. Het kost enkele jaren om capaciteit en inzet in een bepaald land op niveau te krijgen. Voorts is kennisuitwisseling tussen Nederlandse diensten en hun buitenlandse collega's gebaseerd op persoonlijke banden en quid pro quo. Dit vereist wederzijds vertrouwen en de AIVD, MIVD en Buitenlandse Zaken moeten op hun beurt ook iets te bieden hebben.

De regering zou met de belangrijkste woordvoerders uit de fracties een strategische visie moeten ontwikkelen op de inlichtingen- en veiligheidstaken, ver weg van de waan van de dag. Een nieuw op te richten permanente Kamercommissie Inlichtingen met senior gescreende Kamerleden, die dagelijks worden bijgepraat door de diensten, zou hierbij uitkomst bieden.

Dit versterkt enerzijds democratische controle en anderzijds zal het fracties meer betrokken maken bij het dagelijkse inlichtingenwerk. De huidige commissie-Stiekem, waar alleen de fractievoorzitters zitting in hebben, geeft wat dat betreft te weinig bewegingsvrijheid.

Politieke leiders en bedrijven uit bijvoorbeeld China, Rusland en het Verenigd Koninkrijk, hebben vanwege een informatievoorsprong op dit moment een sterkere uitgangspositie tijdens onderhandelingen, operaties en tenders. Daarnaast hebben lokale ontwikkelingen in bijvoorbeeld het Midden-Oosten rechtstreekse invloed op de maatschappij. Als antwoord hierop hebben we goed georganiseerde inlichtingen- en veiligheidsdiensten nodig met een maatschappelijk stevig verankerde missie. Nederland kan het zich niet veroorloven achter de feiten aan te blijven lopen.

Krijn Lock is bestuurskundige en werkt bij veiligheidsbedrijf Pinkerton.

Het hoofd van de AIVD, Rob Bertholee, tijdens de persconferentie van de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst over de aanpak van jihadisme. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden