ColumnElma Drayer

Natuurlijk, je mag onze voorouders best nadragen dat ze ernstig tekortschoten. Maar losgezongen is het wel

null Beeld

Karel van het Reve mijmerde er al over in een briljant essay uit 1989. Vanwege de Rushdie-affaire besprak hij de kwestie hoe ons te verhouden tot de lange tenen van moslimgelovigen. In dat verband fantaseerde hij over de martelingen die Dante Alighieri (1265-1321) in diens Inferno bedacht voor Mohammed. ‘Moeten wij er nu begrip voor hebben’, schreef Van het Reve, ‘als Dante’s graf in Ravenna door gekwetste volgelingen van de profeet verwoest wordt?’ Uiteraard was de vraag retorisch.

Ruim drie decennia later. Voor een nieuwe vertaling van Dantes meesterwerk, bedoeld voor jeugdige lezers, besloot vertaler Lies Lavrijsen in samenspraak met haar uitgever Blossom Books die scène met Mohammed in te korten en te anonimiseren. De zaak kwam afgelopen zaterdag aan het licht dankzij de immer alerte presentatoren Sven Speybrouck en Koen Fillet van het Vlaamse radioprogramma Interne keuken – sowieso een geheimtip voor wie houdt van gesprekken die gerust een half uur mogen duren.

Op de vraag waarom ze in Dante had geknoeid, antwoordde Lavrijsen dat de tekst ‘toegankelijk’ moest zijn voor ‘een zo breed mogelijk publiek’. En na veel gedraai en ge-uh kwam het hoge woord eruit. ‘Voor ons’, zei ze, is die passage over de profeet ‘absoluut niet moeilijk’ te plaatsen in de middeleeuwse context. (Onthoud dat ‘voor ons’.) ‘Maar als je ook jonge moslims wilt aanspreken en je wilt ze op een of andere manier niet nodeloos choqueren dan – ja, het is een echt lastige.’ Ze zei erbij dat ten tijde van haar vertaalwerk net een leraar in Frankrijk was onthoofd omwille van het tonen van Mohammedcartoons. ‘Dus er was een soort gespannenheid wel rond die passage.’ Die laatste verklaring trok ze dinsdag in De Standaard weer in (‘dat was eigenlijk niet zo’), de eerste bleef overeind. Ook haar uitgever bevestigde dat de vrees om islamitische lezers ‘onnodig’ te kwetsen de doorslag had gegeven.

Overigens betrof de ingreep alleen regels die bij moslims verkeerd zouden kunnen vallen. Verzen waarin Dante homoseksuelen laat branden in de hel haalden de nieuwe vertaling wel. Net als die waarin hij Joden nogal antisemitisch afschildert.

Ach ja. De ene minderheid is de andere niet. Van homoseksuelen heb je blijkbaar niks te vrezen. En Joden? Joden mogen überhaupt niet meedoen in het koor der gekrenkten. Of, zoals de Britse schrijver David Baddiel onlangs constateerde in zijn gelijknamige, zeer aanbevelenswaardige boek: Jews don’t count.

Het treurigste vind ik geloof ik dat vertaler en uitgever niet eens tot de ingreep overgingen omdat moslims daadwerkelijk aanstoot nemen aan Dante. Zij preludeerden op hoe zij dénken dat islamitische gelovigen heel eventueel zouden kúnnen reageren.

Welbeschouwd zeggen ze daarmee dat Nederlandse en Vlaamse moslims te achterlijk zijn om literaire teksten te lezen in de context waarin ze zijn geschreven. Andere Nederlanders en Vlamingen bezitten die vaardigheid kennelijk wel. Wat een dedain. Wat een paternalisme.

Intussen sluit deze affairette naadloos aan bij wat je gerust een trend mag noemen. Om de haverklap melden zich de laatste jaren wijsneuzen die historische teksten beoordelen aan de hand van hypermoderne maatstaven. Overkoepelend verwijt: leren die dooie schrijvers het dan nooit?

Zo mocht antropoloog Gloria Wekker – om veel gekend maar niet om haar literaire expertise – in De Groene Amsterdammer het werk van Edgar du Perron naar de mestvaalt verwijzen. De auteur bleef volgens haar ‘toch ten diepste gevangen in een koloniaal en seksistisch wereldbeeld’. Eerder moest Aletta Jacobs het ontgelden, nota bene bij kennisinstituut voor emancipatie en vrouwengeschiedenis Atria. Jacobs’ reisverslagen zouden ‘een onvervalste koloniale blik’ verraden. En zelfs Multatuli, alias Eduard Douwes Dekker, staat tegenwoordig in een kwade reuk. Ook hij had het volgens schrijver Karin Amatmoekrim niet begrepen. De Max Havelaar, zei ze tegen een groep Helmondse scholieren, ‘blijft het verhaal van een blanke. Het is belangrijker als het volk zélf over zijn onrecht vertelt.’

Natuurlijk, je mag onze voorouders best nadragen dat ze ernstig tekortschoten. Dat ze, heel dom, geen weet hadden van hedendaagse gevoeligheden. Dat ze moreel niet zo voortreffelijk waren als jij bent. Dat ze zich kinderen betoonden van hun tijd.

Maar losgezongen is het wel. Om niet te zeggen stuitend arrogant.

Elma Drayer is neerlandicus en journalist.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden