Opinie

Nationalisten kapen democratisch ideaal

Conservatief nationalisten Baudet, Waling en Wilders ondermijnen de democratische geloofwaardigheid van het politieke midden.

René Koekkoek
null Beeld
Beeld

De democratische geloofwaardigheid en legitimiteit van de politieke middenpartijen staan bijna dagelijks ter discussie. De meest recente aanval komt van de Leidse historicus Geerten Waling. Zijn stelling is dat de 'partij een achterhaald vehikel is'. Een soortgelijk geluid was eerder te horen van Thierry Baudet, jurist en voorzitter van het Forum voor Democratie. De dag na de uitslag van het Oekraïne-referendum verkondigde hij bij het tv-programma Pauw dat de representatieve democratie zoals die in de 19de eeuw tot stand is gekomen 'achterhaald is'.

In plaats daarvan bepleiten Baudet en Waling meer directe vormen van democratie. Kenmerkend voor hun argumentatie is dat zij dit koppelen aan een uitgesproken nationalistisch programma. Zo betoogt Baudet in zijn boek De aanval op de natiestaat dat de natiestaat de ultieme vorm - de enige vorm - is waarin ware democratische politieke besluitvorming kan plaatsvinden.

René Koekkoek is historicus. Beeld -
René Koekkoek is historicus.Beeld -

Democratische experimenten

Waling verzorgde samen met collega-historicus Coos Huijsen al De geboortepapieren van Nederland, een drietal sleutelteksten uit de Nederlandse Opstand in de tweede helft van 16de eeuw. Om het feest van de natie compleet te maken voegden ze daar nog een Nederlandse vertaling van Ernest Renans beroemde lezing over het belang van de natie Qu'est-ce qu' une nation? (Wat is een natie?) aan toe. Zodoende wordt de acclamatie van een historische gegroeide, nationale volkswil als zuiverste vorm van democratie gepresenteerd.

Opmerkelijk is dat deze woordvoerders van een groeiende conservatief-nationalistische stroming zich een democratisch-revolutionaire retoriek en gedachtengoed toeëigenen. Op de avond van de uitslag van het referendum, jubelde Baudet met een komisch aandoend gevoel voor dramatiek: 'De democratische revolutie is begonnen!'

Toch was dit niet betekenisloos. In zijn proefschrift 1848 - Clubkoorts en revolutie. Democratische experimenten in Parijs en Berlijn schetst Waling de revolutionaire situatie in Parijs en Berlijn in 1848 als een feest van burgerparticipatie, een feest dat overigens geen onverdeeld succes was. Niettemin vormen deze democratische experimenten volgens Waling een 'rijke inspiratiebron' voor het op de schop nemen van ons huidige democratische bestel.

null Beeld
Beeld

Geen goed weerwoord

Het is een ironische wending in de geschiedenis dat hedendaagse conservatief-nationalisten zich op neo-jakobijnse Parijse en Berlijnse revolutionairen beroepen (veel Parijse 1848'ers plaatsten zich in de traditie van de revolutionaire Jakobijnse clubs uit de eerdere Franse Revolutie van 1789). Zo voorziet Waling zijn mix van directe democratie en nationalisme van een genealogie, van een historische verankering. Lange tijd was dit klassiek links territorium.

Het laat zien dat de democratische claim van conservatief-nationalisten terrein wint. Enerzijds claimt PVV-leider Wilders te spreken voor 'het' volk, waarbij hij het volk oneigenlijk voorstelt als een monolithisch blok en zo democratische punten probeert te scoren tegen de Haagse en Brusselse 'politieke elites'. Anderzijds articuleren Waling en Baudet een democratische claim die minder vijandig, anti-pluralistisch en populistisch is, maar de democratische geloofwaardigheid van hun tegenstanders - de gevestigde politieke partijen - ondergraaft.

De politieke middenpartijen hebben hier geen goed weerwoord op. Hun democratische claim glipt ze door de vingers. Zo hoorden we Samsom, Zijlstra en Buma op de vooravond van het Oekraïne-referendum met meel in de mond stamelen dat ze weliswaar vóór het associatieverdrag waren, maar géén voorstander zijn van referenda. Zelfs D66, dé pleitbezorger van het referendum, had het er moeilijk mee.

In het bijzonder de PvdA heeft moeite zich als geloofwaardige bewaker van de democratie te presenteren. Met Jeroen Dijsselbloem als voorzitter van de Eurogroep en Frans Timmermans als vicevoorzitter van de Europese Commissie heeft ze twee topkandidaten in Europa afgevaardigd. Maar hoeders van de democratie?

Het gevolg is dat politieke middenpartijen - maar ook partijen als GroenLinks - de strijd om het ideaal van democratische burgerparticipatie dreigen te verliezen. Zij kunnen het zich niet permitteren afwachtend aan de zijlijn te blijven staan. Het zal creativiteit, moed en historische herbronning vergen om een vitaal en democratisch burgerschap voor de 21ste eeuw vorm te geven, met of zonder politieke partijen.

René Koekkoek is historicus; doceert politieke ideeëngeschiedenis a/d Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden