Interview

'Nationale consensus in Duitsland wordt bedreigd'

Uitspraken van AfD-politicus Bjorn Höcke hebben deze week de gevestigde politieke orde in Duitsland geschokt. Höcke noemde het Holocaust-monument in Berlijn 'een monument van schande' en het Duitse herdenken 'verwerpelijk'. Directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam (DIA) Ton Nijhuis reageert.

Björn Höcke in Dresden op 17 januari Beeld .

Hoe interpreteert u de controversiële uitspraken van Höcke? Is dat het begin van een kentering over iets waarover heel lang consensus bestond in Duitsland?
'Nee, dat geloof ik niet. In Duitsland is het enerzijds zo geweest dat rechts van het CDU-CSU geen rechtsere partij mocht ontstaan. En dat heeft er altijd toe geleid dat partijen die aan die rechterzijde opkwamen meteen in een soort neonazi-hoek werden gedrukt om ze zo te delegitimeren. Dus toen Merkel bij Pegida meteen in het begin al zei "met zulke mensen gaan anständige leute niet om" dan was dat een poging om dat lek op rechts te dichten. Zelfs Bild Zeitung ging daar in mee.'

'Omgekeerd is het zo dat die rechtse partijen precies het foute volk aantrekken. Er is in Duitsland een vrij harde kern van rechts-extremisten, ook met hun eigen opleidingscentra enzovoorts die elkaar kennen. Die is niet heel erg groot maar is wel goed georganiseerd en het is heel moeilijk voor partijen aan de rechterzijde om dat soort volk buiten de deur te houden. Die Bernd Lucke heeft in het begin geprobeerd om van AfD een professorenpartij van te maken, alleen maar een anti-euro partij, maar hij verloor die machtsstrijd met Petry. Dat was de eerste stap in de richting van rechtspopulisme. Maar zelfs Petry krijgt de deur niet gesloten en staat nou heel erg onder druk van echt hardcore rechts-extremistische politici die goed georganiseerd zijn.'

Stemmingswisseling

'En in Duitsland kun je niet, zoals in Nederland met Wilders een partij hebben met maar één lid. Partijen staan in Duitsland in de grondwet en moeten zelf ook democratisch georganiseerd zijn, dus is het heel lastig op lokaal en regionaal niveau dit soort mensen buiten de deur te houden.'

Dus er is geen algemene wisseling van stemming in Duitsland, bijvoorbeeld over herdenken?
'In zulke algemene termen kun je dat niet zeggen. De extreme manier waarop de extremisten binnen de AfD zeggen 'Duitsland mag niet meer gereduceerd worden tot die 12 jaren van het nationaal-socialisme' is natuurlijk heel onappetijtelijk.

'Maar dat algemene gevoel van 'het is wel een keer genoeg geweest met dat verleden', en vooral dat völkische waarmee ze komen, de Heimat, wij mogen eigenlijk onszelf niet zijn, we moeten ons altijd verontschuldigen, mogen we er ook weer eens een keer zijn, dat zijn gevoelens die je ook regelmatig aan Stammtische kunt horen. Dat zijn natuurlijk niet allemaal rechtsextremisten maar mensen die zoiets hebben van 'wij willen er ook weer zijn'.'

'Dus het is geen echte stemmingswisseling maar wel een bedreiging voor de nationale consensus in Duitsland. Want mensen als Höcke laten zich niet eenvoudig wegdrukken.'

Ton Nijhuis. Beeld .

Terugval mogelijk

Joachim Gauck zei: de liberale democratie is in gevaar, in een rede deze week. Bent u dat met hem eens?
'Ik heb wel vertrouwen in de Duitse democratie. In gevaar is een groot woord. Maar je moet bedenken: in Duitsland kennen we het idee van een streitbare und wehrhafte Demokratie. Democratie is niet vanzelfsprekend, men heeft het eigenlijk na de Tweede Wereldoorlog van de Amerikanen cadeau gekregen, ze hebben het niet eens zelf ontwikkeld.' Daar was de nederlaag voor nodig.'

'De idee was: 'een terugval is altijd mogelijk' en daarom moet democratie strijdbaar en weerbaar zijn. Dit zit diep verankerd in de naoorlogse Duitse politieke cultuur. Naar deze strijdbaarheid verwijst Gauck. Het is niet zo dat de rechtstatelijke instituties zullen omvallen, maar dat als je te roekeloos omgaat met dit soort geluiden ('het zal allemaal wel loslopen en misschien bedoelen ze het allemaal wel goed') je dan onheil over je afroept. In zekere zin wat wij met Wilders hebben gedaan.

'Dus de democratie is niet concreet in gevaar, maar je moet de bedreiging ervan wel serieus nemen en ook heel gericht bestrijden. In die zin heeft Gauck wel een punt te pakken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden