Nationaal Comité is zelf schuldig aan verwatering 4 mei

Het bonte gezelschap dat wij op 4 mei herdenken, kennen wij een morele statuur toe die slechts op een zeer kleine minderheid van toepassing is, stelt Jan Kuitenbrouwer.

Koning Willem-Alexander en koningin Máxima tijdens de dodenherdenking op de Dam, 2014. Beeld anp

In Amsterdam is het initiatief genomen om op 4 mei drieduizend vluchtelingen te gedenken die omkwamen bij hun tocht naar Europa. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël (CIDI) heeft geprotesteerd en waarschuwt voor 'verwatering' van de nationale dodenherdenking.

Het Nationaal Comité 4 en 5 mei sloot zich daarbij aan. Vicevoorzitter Jaap Smit: 'Als je alles herdenkt, loop je het risico dat je niks herdenkt.' Een waar woord. Dat het Comité zelf ook ter harte zou mogen nemen. Want wie herdenken wij nu eigenlijk op 4 mei, en als wat?

In 1946, toen onze 4- en 5 mei-traditie begon, was het een logische combinatie: eerst gedenken wij hen die hun leven gaven, dan vieren wij waarvóór zij hun leven gaven: onze vrijheid. 'In blijvende dankbaarheid jegens allen die waar ook ter wereld hun leven hebben gegeven voor onze vrijheid,' zoals de officiële tekst sinds 2015 luidt. In datzelfde jaar sprak premier Rutte op 4 mei van 'dappere Nederlandse mannen en vrouwen, die vochten en vechten voor vrijheid, vrede, rechtvaardigheid. Gesneuveld in de strijd voor het goede.'

Volgens het Comité 4 en 5 mei gedenken wij op die eerste dag, ik citeer het Memorandum voor de Herdenking: 'allen - burgers en militairen - die in het Koninkrijk der Nederlanden of waar ook ter wereld zijn omgekomen of vermoord sinds het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, en daarna in oorlogssituaties en bij vredesoperaties'.

Oftewel: de 7.900 Nederlandse militairen die tussen 1940 en 1945 omkwamen, plus 2. 000 verzetsmensen, 102.000 Nederlandse joden en 89.000 (niet-joodse) burgers. De 5.000 Nederlandse soldaten en 150. 000 Nederlandse burgers die tussen 1946 en 1950 in Indonesië stierven. Sindsdien kwamen in Korea, Libanon, de Sinaï, Cambodja, voormalig Joegoslavië, Kosovo, Ethiopië, Irak, Afghanistan en Mali nog eens 161 Nederlandse soldaten om, hoofdzakelijk bij vredesmissies.

Jan Kuitenbrouwer.

Bijna 400.000 Nederlanders die hun leven gaven voor de vrijheid en het goede? Dat klopt niet. Bijvoorbeeld: die 89.000 burgers in de Tweede Wereldoorlog, stierven die ergens voor? Nee, die waren op het verkeerde moment op de verkeerde plek. Oorlogsslachtoffers? Ja. Gevallenen voor vrijheid, vrede, en rechtvaardigheid? Nee.

Die 102.000 Nederlandse joden. Stierven zíj voor onze vrijheid? Nee, het afgrijselijke aan de shoah is juist dat de joden nergens om of voor stierven. Om ze te eren of dank te zeggen voor welk offer dan ook, is in feite beledigend. Toen kwam Indonesië.

Mijn vader vocht in de politionele acties, van 1947 tot 1950. Hij kwam levend terug, maar diverse van zijn pelotongenoten niet. Waarvoor stierven zíj? De vrijheid? Om slaven te houden, grondstoffen te roven en een volk te onderdrukken?

Wat eufemistisch wordt aangeduid als de 'politionele acties' was in werkelijkheid een koloniale burgeroorlog, waarbij de soldaten en combattanten, aan weerszijden van de frontlijn, de Nederlandse nationaliteit droegen. Maar het Comité 4 en 5 mei stelt: 'Wij herdenken slachtoffers, geen daders.' Hoe kan dat?

En: slachtoffers? 'Tijdens de Nationale Herdenking op 4 mei herdenken wij alle slachtoffers samen', zegt het Nationaal Comité. Een militair die sneuvelt op het slagveld, is die 'slachtoffer'? Van wie, de legerleiding? Het discours rond de Nationale Dodenherdenking is een rommeltje.

Wie een sluitende omschrijving wil geven van de doden die wij op 4 mei herdenken, komt uit op zoiets als: 'Mensen die stierven voor de goede zaak, mensen die achteraf gezien helaas aan de verkeerde kant stonden en mensen die pech hadden'. En dat bonte gezelschap kennen wij op 4 mei een morele statuur toe die slechts op een zeer kleine minderheid van toepassing is.

Het naoorlogse morele landschap kende maar twee kleuren: zwart en wit. De 4- en 5 mei-traditie wortelt in dat landschap, en gaat eraan voorbij dat het kleurenspectrum van de moraal meer assen kent waarop Goed en Kwaad tegenover elkaar kunnen staan.

Dat er na de Tweede Wereldoorlog andere conflicten zijn geweest waarbij Nederland betrokken was en dat de 'goede' kant niet per definitie de kant is waar de Nederlandse vlag waait. Dat een oorlogsdode niet vanzelf een oorlogsheld is, omdat hij een Nederlands paspoort draagt.

Soldaat eerste klasse Raviv van Renssen behoorde tot het Dutchbat onderdeel gelegerd bij Srebrenica, in juli 1995. Twee dagen voor de Servische massamoord werd hij getroffen door een verdwaalde handgranaat en overleed in het hospitaal van Potocari. Op 4 mei herdenken wij hem als gevallene voor vrijheid en rechtvaardigheid. Zijn collega's die levend thuis kwamen, gaan door het leven als angsthazen en slapjanussen.

Als iemand de dodenherdenking van 4 mei 'verwaterd' heeft, dan is het het Nationaal Comité zelf. Het doet denken aan de inflatie van het begrip 'held': belangenloze opoffering is geen vereiste meer, een voetbalmiljonair die zijn best doet, is tegenwoordig ook een 'held'.

Zij die hun leven gaven voor 'het goede', of zij die omkwamen door oorlogsgeweld, ongeacht de omstandigheden - beide categorieën zijn de moeite van het herdenken waard. Maar die laatste categorie achteloos opwaarderen tot de eerste, is de definitie van verwatering. Als elke Nederlandse oorlogsdode, of hij nu een Jodentransport saboteerde, een Javaans rijstdorp platbrandde of een bomalarm in de wind sloeg, wordt bijgezet als gevallene voor 'het goede', maken wij het ons nationale geweten wel érg makkelijk.

In die zin koesteren wij op 4 mei een morele maskerade.

Meer over 4 mei

Indringende getuigenissen van verzetsstrijders, een reportage over slachtoffers die eindelijk een naam krijgen en het relaas van de laatste ooggetuigen. Op volkskrant.nl/4mei vindt u onze meest indrukwekkende oorlogsverhalen.

Als iemand doorfietste, voelde ik het lijden van mijn ouders

Waar kan het in de rubriek van Max Pam op 4 mei anders over gaan dan over herdenken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden