Opinie Rusland & Japan

Na zeventig jaar laat een vredesverdrag tussen Japan en Rusland nog steeds op zich wachten. Allemaal vanwege omstreden grensgebieden met een Fries tintje

Krijgt Japan de zuidelijke Koerilen terug, dan is de grens met Rusland weer de Zeestraat van De Vries.

Blik op de zuidelijke Koerilen vanaf Japans grondgebied. Beeld REUTERS

Bij de onlangs gehouden besprekingen tussen de Japanse en Russische regering kwam ook de positie van de zuidelijke Koerilen, een eilandengroep ten Noorden van Japan, ter sprake. Sinds de Tweede Wereldoorlog vormen deze eilanden een probleem dat het afsluiten van een vredesverdrag tussen beide landen in de weg staat.

Op grond van allerlei historische overwegingen leggen de Japanners een claim op deze gebieden, die in Japan als Hoppoo Ryoodo (Noordelijke gebieden) bekendstaan. In de Japanse pers circuleren nu berichten dat bij het overleg tussen Abe en Poetin de mogelijkheid is besproken dat het ­gebied van de zuidelijke Koerilen, of een deel daarvan, wordt teruggegeven aan Japan. Dit deel bestaat uit de kleine Habomai-eilandengroep en het eiland Sjikotan, dat in 1956 reeds door Chroesjtsjov werd aangeboden in ruil voor bepaalde concessies van Japan, die niet werden ingewilligd. Bij een dergelijk compromis zouden de grotere eilanden Koenasjir en Itoeroep bij Rusland blijven.

Heftige discussie

In de Russische media is een heftige discussie ontstaan over deze zaak, waarbij velen zich uitspreken voor het behoud van de status quo en het verder ontwikkelen van normale diplomatieke, commerciële en culturele betrekkingen.

Het is interessant dat bij het gebruik van historische argumenten de rol van Nederland kan worden vermeld. In 1643 heeft een Nederlandse expeditie van de Friese zeekapitein Maarten Gerritszoon de Vries deze grensgebieden tussen Rusland en ­Japan voor het eerst in kaart gebracht, zoals de later naar De Vries genoemde zeestraat (Proliv Friza) tussen de eilanden Itoeroep en Oeroep.

De Nederlanders waren toen lange tijd in Japan de enige Europese macht en de Nederlandse taal speelde een belangrijke rol, zoals bij het eerste ­officiële contact tussen Japan en Rusland. Dit vond plaats in 1855 toen de grens tussen beide landen werd vastgelegd in het verdrag van Sjimoda.

Naar aanleiding van de Japanse vertaling van de Nederlandse verdragstekst en de uitleg daarvan betogen verschillende Japanse publicaties dat alleen de noordelijke eilanden de Koerilen zijn, waarbij de omstreden gebieden worden uitgesloten.

Bij de conferentie van Jalta in 1945 en later bij het vredesverdrag van de VS en Japan in 1951 is geregeld dat ­Japan de Koerilen moest afstaan, zonder daarbij een eensluidende definitie van de Koerilen te geven.

In 1875, bij een in St.-Petersburg gesloten verdrag, werd afgesproken dat Rusland de soevereiniteit over alle Koerilen zou overdragen aan Japan. In het daartoe gesloten uitwisselingsverdrag werden de achttien noordelijke eilanden tussen Itoeroep en Kamtsjatka opgesomd die tot Japan gingen behoren. Ook deze tekst ­gebruiken de Japanse woordvoerders om te betogen dat de eilanden Koenasjir en Itoeroep (die niet in de ­opsomming worden vermeld) niet behoren tot de Koerilen.

Omstreden grensgebieden

Na de door Rusland verloren Russisch-Japanse oorlog van 1905 kwamen de afgevaardigden van beide landen bij het verdrag van Portsmouth overeen dat het eiland Sachalin gedeeld zou worden en dat het deel ten zuiden van de 50ste breedtegraad toekwam aan Japan. Vanaf 1905 beheerste Japan dus niet alleen de ­gehele Koerilen-archipel, maar ook nog Zuid-Sachalin.

Na WOII waren de rollen weer omgekeerd en verloor Japan het zuiden van Sachalin en de Koerileneilanden. Zoals hierboven beschreven, werden de gebieden in 1951 door Japan afgestaan, maar het was niet duidelijk hoe en aan wie. Omdat de Sovjet-Unie niet bij de vredesbesprekingen betrokken was en niet was aangegeven aan welk land deze gebieden werden overgedragen, kon men in Japan nog lang op allerlei kaarten de Koerilen en Zuid-Sachalin als een wit ongedefinieerd grensgebied zien aangegeven, terwijl ook tegenwoordig op weerkaarten de zuidelijke Koerilen als ­Japans territorium worden getoond.

Mede door deze omstreden grensgebieden laat een vredesverdrag tussen Japan en Rusland na meer dan ­zeventig jaar nog steeds op zich wachten. Mochten daarbij de zuidelijke Koerileneilanden aan Japan worden teruggegeven, dan loopt de grens tussen beide landen waar deze ook in 1855 was vastgelegd: bij de Zeestraat van De Vries.

Tjeerd de Graaf is honorary ­research fellow aan het Mercator Centre van de Fryske Akademy. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.