'Muziekmarteling is levensgevaarlijke self-fulfilling prophecy'

'Born in the USA', 'White America' en 'Fuck your God' zijn voorbeelden van nummers die de CIA gebruiken tijdens muziekmarteling. De tactiek blijkt duidelijk niet alleen bedoeld als desoriënterend instrument, maar ook als religieuze en culturele vernedering. Dat betoogt Tine Molendijk, antropoloog en militair deskundige.

Demonstranten protesteren voor het Witte Huis tegen Guantanamo Bay. © EPA

Hoewel Obama belangrijke stappen heeft gezet in het tegengaan van mensonterende praktijken in Guantánamo Bay, bestaat het formeel illegitieme gebruik van muziek als verhoortactiek er nog altijd. De term marteling, die de Verenigde Naties hiervoor gebruiken, is hier zeker van toepassing. Een voorbeeld: de (inmiddels vrijgelaten) Britse gevangene Binyam Mohamed werd gedwongen om dag en nacht snoeiharde muziek aan te horen. Een andere tactiek was het toetakelen van zijn penis met scheermessen. Mohamed vertelde later de muziek als het meest vreselijke te hebben ervaren, doordat dit hem geheel desoriënteerde en zo letterlijk gek maakte.

Born in the USA (Bruce Springsteen), White America (Eminem) en Fuck your God (Deicide) zijn voorbeelden van nummers die de CIA gebruikt. De tactiek blijkt duidelijk niet alleen bedoeld als desoriënterend instrument, maar ook als religieuze en culturele vernedering. Nog opvallender is het volgende. Deze nummers geven expliciet de bittere ironie weer van de Amerikaanse rechtvaardiging voor het fenomeen 'civilization's fight' - zoals Bush de 'war on terror' pleegde te noemen.

Beschaving
Allereerst kan men zich afvragen op welke manier deze verhoortactiek getuigt van beschaving. Deze kritiek is bekend, en wordt door voorstanders van de tactiek bestreden met een logica à la 'nood breekt wet' of 'voor de vijanden van mensenrechten gelden geen mensenrechten'. Maar zelfs als we in die argumentatie meegaan, blijft de paradox bestaan. De muziekmarteling die de Amerikanen toepassen demonstreert een sterk staaltje cognitieve dissonantie.

In Born in the USA bekritiseert Springsteen de Amerikaanse regering inzake de Vietnamoorlog. Eminem, die zijn luisteraar expliciet vraagt 'to listen to the words of this song', doet hetzelfde voor de huidige militaire interventies. 'How many people are proud of (...) the women and men who have broke their necks for the freedom of speech the United States Government has sworn to uphold, or so we're told...'

En, het nummer Fuck your God van Deicide gaat helemaal niet over Allah. Elke regel van de songtekst richt zich overduidelijk juist tot de christelijke god: 'Fuck your god, where the Christians are I will not go'; 'fuck your god, bible thumper preaching threats from hymn'. Nog ironischer is dat van de christelijke god juist gemeend wordt dat hij 'on our side' staat.

Veel gevangenen in Guantánamo Bay, zoals Binyam Mohamed, spreken zeer goed Engels. Zij zullen de onzinnigheid van de muziekkeuze dus begrepen hebben. Zeker, zoals genoemd heeft het eindeloos en knalhard draaien van de nummers inderdaad veel gevangenen doen breken. Zij braken door dit nummer zoals andere gevangenen braken door 'neutrale' muziek. Zij braken zoals ieder ander zou capituleren door agressieve verhoortactieken.

'Fuck your god'
De cultureel vernederende boodschap die deze nummers in de ogen/oren van de Amerikaanse verhoorders hebben lijkt vooral bedoeld voor henzelf. In het breken van gevangenen na woorden als 'America' en 'Fuck your god' kunnen zij de inferioriteit van de 'Arab psyche' bevestigd zien. Dit wil zeggen, met deze nummers creëert het Amerikaanse leger voor zichzelf een 'clash of civilizations' en een inferieure 'Arab mind'. Mensonterende praktijken tegen gevangenen worden zo door de praktijken zelf steeds weer gelegitimeerd.

Er is dus sprake van een dubbele paradox in het zogenaamde beschavingsoffensief dat gevoerd wordt in Guantánamo Bay op Cuba, gevangenissen in Irak, Afghanistan, Marokko en andere landen die, gelukkig voor de beschaafde Verenigde Staten, ongeciviliseerd genoeg zijn om marteling toe te staan. Ten eerste krijgen de gevangenen een behandeling van dezelfde aard als die van de intenties en daden waarvan zij juist verdacht worden. De verhoorders laten de vijanden van vrijheid en civilisatie zo op aparte wijze voelen wat vrijheid en beschaving blijkbaar is.

Ten tweede hebben de effecten van de muziekmarteling niets van doen met de veronderstelde 'botsing der beschavingen'. De onlogische muziekkeuze laat zien dat, omgekeerd, de nummers juist een product zijn van een verbeelde, alles-legitimerende, botsing in de hoofden van de verhoorders.

Maar het meest verontrustende is dat de muzikale verhoortactiek ook de rechtvaardiging ervan op zijn beurt réproduceert. Ondanks dat de martelingen een dubbele paradox bevatten kunnen deze blijkbaar, in de ogen van degenen die erin geloven, als een zeer effectieve self fulfilling prophecy werken.

Tine Molendijk is antropoloog en militair deskundige.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden