CommentaarSander van Walsum

Musea hebben morele plicht om herkomst van eigen kunstbezit grondig te inventariseren

Dit stenen beeld van hindoegod Ganesha is afkomstig uit een tempel in Oost-Java.Beeld Collectie Wereldculturen

Bij de teruggave van koloniaal roofgoed wordt het principe ‘nee, tenzij’ verruild voor ‘ja, mits’.

De Nederlandse musea zijn meer ingesteld op de verwerving en het behoud van kunstschatten dan op de afstoting daarvan. Ook als het gaat om voorwerpen die ooit in gekoloniseerde landen, onder condities van ongelijkwaardigheid, zijn verworven. Daarvoor geldt: als ze tot de zogenoemde ‘collectie Nederland’ behoren – ofwel ‘beschermwaardig’ worden geacht – komen ze in beginsel niet in aanmerking voor terugkeer naar het land van herkomst. De Leidraad Afstoting Museale Objecten (LAMO) gaat dus uit van het principe ‘nee, tenzij’.

Een commissie onder leiding van de jurist Lilian Gonçalves-Ho Kang You stelt voor om bij de restitutie van koloniaal kunstbezit uit te gaan van het principe ‘ja, mits’. Als de landen van herkomst dat verlangen, moeten kunstvoorwerpen onvoorwaardelijk worden teruggegeven. Ook als ze niet zijn geroofd maar zijn aangekocht of door schenking zijn verkregen. Mits er ‘voldoende aanwijzingen zijn die duiden op onvrijwillig bezitsverlies’.

De duidelijkheid die Gonçalves heeft geschapen, heeft meer betrekking op het principe dan op de uitvoering ervan. Kan bijvoorbeeld het snaarinstrument dat de Schots-Nederlandse officier John Gabriel Stedman in de laten achttiende eeuw tijdens zijn verblijf in Suriname verwierf als roofgoed worden aangemerkt – al was het maar omdat Stedman publiekelijk ageerde tegen de misstanden waarvan hij getuige was geweest? En waren schenkingen in een koloniale context per definitie onvrijwillig?

Daar komt bij dat de landen van herkomst maar hoogst zelden restitutie van ontvreemde kunststukken verlangen. Hetzij omdat ze niet van hun verblijfplaats op de hoogte zijn, hetzij omdat ze geen goede museale faciliteiten hebben, hetzij omdat ze er simpelweg geen belang in stellen.

Dat ontslaat Nederlandse musea echter niet van de morele plicht om, in de geest van het voorstel van de commissie-Gonçalves, de herkomst van het eigen kunstbezit grondig te inventariseren. Niet de vraag of de stukken in kwestie vanuit Nederlands perspectief ‘beschermwaardig’ zijn moet daarbij de doorslag geven, maar het belang dat de landen van herkomst hechten aan hun teruggave – wat impliceert dat zij er ook goed voor (kunnen) zorgen.

In het Volkskrant Commentaar wordt het standpunt van de krant verwoord. Het komt tot stand na een discussie tussen de commentatoren en de hoofdredactie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden