Opinie

Multinationals moeten naast lusten ook lasten willen

Grote bedrijven hebben een legitimiteitsprobleem. Zij willen wel de lusten, maar niet de lasten. De cultuuromslag moet van binnenuit komen.

Beeld anp

Groot en internationaal worden als bedrijf getuigt van ondernemerschap, daar is niets mis mee. Maar het leidt niet alleen tot voordelen, het brengt ook lasten met zich mee; toenemende verantwoordelijkheid. De verantwoordelijkheid om belasting te willen betalen, om oprecht milieuvervuiling te willen verminderen, om oprecht het financiële systeem goed te willen laten functioneren in dienst van de samenleving als geheel, om mensen werkomstandigheden te bieden die menswaardig zijn.

Helaas komen grote internationale bedrijven geregeld negatief in het nieuws omdat dit niet het geval is. Omdat ze massaal op jacht zijn naar het gunstigste belastingklimaat (denk aan Starbucks), omdat ze enorme lobbycampagnes voeren om beleidsmakers en volksvertegenwoordigers te bewegen tot gunstige wetgeving (denk aan Volkswagen), omdat ze zelfregulering misbruiken ten gunste van zichzelf (denk aan de Rabobank met Libor-rentetarieven) of omdat ze zoeken naar goedkope productielocaties waar basale mensenrechten worden geschonden (denk aan de kledingbedrijven).

Macht

Groot en internationaal zijn geeft macht. Veel grote internationale ondernemingen steken qua omzet en consumentenbasis landen en overheden naar de kroon. Zo vertegenwoordigt Google een actieve gebruikersachterban die omvangrijker is dan het inwonersaantal van landen als China of India. Met deze macht kunnen dit soort bedrijven overheden en parlementen onder druk zetten of tegen elkaar uitspelen, zoals recentelijk het Volkswagen-dieselschandaal heeft laten zien.

Is er dan niets dat we kunnen doen om deze bedrijven ter verantwoording te roepen in het geval van misstanden? Dat burgers of klanten als aandeelhouders de baas zijn en dus bestuurders op het matje kunnen roepen, is een misvatting. De dominante aandeelhouders van grote bedrijven zijn veelal andere grote bedrijven, investeerders en/of grote beleggingsfondsen. Die hebben de belangen van de gemiddelde burger of de klant niet voor ogen. Rendement is veelal leidend.

Huub Ruel

Druk van de samenleving

En de druk van de samenleving dan, om maatschappelijk verantwoord te ondernemen? Hoewel op dat vlak in de afgelopen jaren door het grote internationale bedrijfsleven zeker stappen zijn gezet, is het de vraag of ze er ook daadwerkelijk naar handelen. Maatschappelijk verwantwoord ondernemen leunt in de praktijk sterk op de idee van het 'iets terug moeten doen voor de samenleving', als compensatie voor de minder mooie kanten van het internationaal opereren. Kijk naar bedrijven als Volkswagen, Rabobank en Starbucks. Allemaal hebben ze mooie rapporten over maatschappelijk verantwoord ondernemen en ontplooien ze allerlei activiteiten aan de 'voorkant' om bij te dragen aan klimaatbeheersing, aan milieuverbetering of aan armoedebestrijding. Dit is echter volstrekt ongeloofwaardig als zij aan de 'achterkant' actief proberen de consument en overheden te bedonderen of tegen elkaar uitspelen om gunstige voorwaarden te bedingen.

Strengere wet- en regelgeving moet niet de motivatie zijn voor grote internationale bedrijven, het moet van binnenuit komen. Om het grote internationale bedrijfsleven op een nieuw waardengedreven pad te krijgen, is een nieuw bewustzijn in bestuurskamers noodzakelijk.

Nieuw type leiderschap

Dat vraagt om een nieuw type leiderschap, om een vernieuwende kijk op de rol, functie en positie van groot internationaal ondernemerschap en om vernieuwing van economie- en managementopleidingen.

Leidinggeven aan een multinational moet vanuit een bredere waardenset worden gevoed. Nu gaat het voornamelijk om economische waardecreatie. Multinationals die niet willen dat overheden hen voortdurend op de vingers tikken, moeten durven ondernemen op een wijze die het internationale maatschappelijke belang in brede zin dient.

Daarnaast heeft een multinational ook een soevereiniteit, niet zozeer geografisch, maar in termen van technologie, kennis en markt. Een internationale onderneming is daarmee ook een internationale diplomatieke speler. Zij verhoudt zich tot overheden, staatshoofden, internationale ngo's, multilaterale en supranationale organen. Dat vraagt ook verantwoordelijk gedrag dat voorbij aandeelhouders- en beurskoersfocus gaat.

Maatschappelijke speler

Om de internationale ondernemers, managers en CEO's van de toekomst op te leiden vanuit een fundamenteel breder, meer waardengedreven perspectief op de internationale onderneming, dienen de curricula van management-, bedrijfskunde- en economieopleidingen aangepast te worden. Deze zijn voornamelijk opgezet vanuit het 'klassieke' economische denken, de internationale onderneming als winstgenerator.

Wat nodig is, is om in vakken als business strategy de internationale onderneming te doceren als een maatschappelijke speler in plaats van vooral een economische speler. Leidinggeven aan zo'n onderneming vraagt om een brede inhoudelijke basis, om kennis van maatschappij, politiek en internationale betrekkingen.

De multinational kan niet zonder legitimiteit in de internationale arena. Om dat te verkrijgen is verantwoordelijk gedrag nodig: winst maken maar ook belastingen willen betalen, intrinsiek gedreven zijn om het milieu te verbeteren en intrinsiek gedreven zijn om menswaardige arbeidsomstandigheden te bieden.

De multinational van nu en de toekomst moet naast de lusten ook de lasten willen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden