Debat over de pluriforme samenleving

Multiculti of nationalisme? Dat kan best allebei

Kun je het woord ‘multicultureel’ maar beter vermijden om onbegrip te voorkomen? Een Britse hoogleraar pleit juist voor herwaardering.

Volgens Tariq Modood wordt het tijd om het woord multiculturalisme terug te claimen. Beeld University of Bristol

Een Brit die in deze tijd van een naderende Brexit in Amsterdam een lezing komt geven onder de titel ‘Het multiculturalisme is niet dood’, wekt de indruk van een roepende in de woestijn. Dat beseft Tariq Modood heel goed. Het woord is erg uit de mode, ook voorstanders van een liberale democratie nemen het niet graag meer in de mond, maar het wordt tijd het terug te claimen, zei de hoogleraar uit Bristol dinsdagavond in debatcentrum De Balie. Hij komt met een nieuw plan: combineer multiculturele waarden met het nationalistische gevoel dat overal nu zo sterk lijkt.

Dat lijkt met elkaar in tegenspraak. Nationalistische sentimenten, zoals die van de brexiteers en bloeiende rechtse partijen bijna overal in Europa, worden juist gezien als een reactie op van het ‘mislukte’ multiculturele beleid bij de toenemende immigratie. Dat negatieve beeld komt doordat tegenstanders de definitie bepalen, zei Modood (zijn ouders kwamen uit Pakistan). Maar dat is aan hem, een pleitbezorger. Je kunt heel goed in de eerste plaats Brit zijn en verder een identiteit van een minderheidsgroep koesteren.

Eigenlijk werd dat al eens in 2000 heel goed weergegeven in een Brits regeringsrapport waaraan hij meeschreef, maar na de aanslagen van 11 september 2001 door Al Qaida verdween dat in de vergetelheid. In de praktijk is Groot-Brittannië nog steeds erg multicultureel, zei hij: minderheden kunnen met hun cultuur en religie op respect rekenen en voelen zich Brits. Zo kunnen moslims accepteren dat de Anglicaanse Kerk door zijn lange historie een dominant plaats inneemt, zolang ze ook naar eigen smaak moskeeën mogen bouwen. ‘Europa wordt gemiddeld een stuk minder multicultureel na de Brexit.’

Gevoelens van angst 

Linkse kosmopolieten met hun open grenzen gaan voorbij aan gevoelens van angst voor verandering door immigratie onder de autochtone bevolking, volgens Modood. Die gevoelens zijn oprecht: ‘Het is onjuist aanhangers van rechtse partijen als xenofoob weg te zetten.’ In zijn ‘multicultureel nationalisme’ zullen ook zij zich thuis voelen, verwacht hij. De staat moet het voortouw nemen en immigratie reguleren, Canada is zijn voorbeeldland.

Eigenlijk was tegenpleiter Fouad Laroui (schrijver en hoogleraar aan de UvA, geboren in Marokko) het wel eens met het meeste wat Modood had gezegd, zei hij, maar toch bleef hij de voorkeur geven aan het Franse systeem van laïcité. Dat geeft duidelijkheid: religie bemoeit zich niet met de staat, de staat niet met religie. Geloof is een individuele zaak, en de burgerrechten zijn voor elke persoon gelijk. Tot welke groep of religie iemand behoort is iets voor het privédomein, niet voor het publieke, zoals het onderwijs.

Respect is natuurlijk altijd mooi, maar Modood ging eraan voorbij dat religieuze uitingen ook als agressief kunnen overkomen bij andere bevolkingsgroepen. Kijk naar de boerka-discussie in Frankrijk en Nederland. Hij wees op een foto die werd vertoond bij Modoods lezing: een moskee in oosterse architectuur in een Britse straat. ‘Waarom zo’n misplaatst gebouw, het is begrijpelijk als omwonenden daar aanstoot aan nemen. Een moskee kan toch ook in een bestaand gebouw, zoals in Amsterdam. Verandering moet langzaam gaan, om te kunnen wennen.’

Laten vallen

Tamar de Waal, rechtsfilosoof aan de UvA en voorzitter van Stichting Civic, opperde dat het beter zou zijn het hele begrip ‘multicultureel’ te laten vallen. Bij haar op de universiteit wordt dat woord al gemeden als de pest; er zijn alternatieven, zoals ‘diversiteit’. De reden: anders begint onmiddellijk weer een eindeloze discussie, waaraan de tegenstanders zoveel plezier beleven, en kom je niet verder. Van de andere kant lijkt het mijden van het woord een capitulatie: alsof de kritiek op de multiculturele samenleving klopt. En dat is grotendeels niet zo, zei De Waal. Ze had voor een artikel in De Groene een aantal veelgehoorde kritiekpunten nagetrokken en ze bleken zonder bewijs. Zoals een belangrijk punt in het ‘politieke frame’: het idee dat Nederland vroeger heel multiculti was en veel subsidiegeld had weggegooid, ‘maar in werkelijkheid is er weinig geld in gestopt en werden projecten snel weer gestaakt’. Wat het verstandigst is, ‘multicultureel’ vermijden of juist in de tegenaanval gaan zoals Modood, wist ze nog niet, zei ze, maar de kwaliteit van het debat in Nederland moet wel omhoog.

Modood was het oneens met de kritiek van Laroui: met alleen maar individuele rechten krijg je geen sociale rust. Maar een cruciaal aspect bleef in het debat onbelicht: in Modoods ideaalbeeld van een multicultureel nationalisme passen de meeste minderheden wel, die willen wel onderdeel zijn van een ‘nieuwe Britse natie’, maar hoe zit het met de groepen die daaraan geen boodschap hebben, vijandig staan tegenover liberale vrijheden, zoals militante salafisten of neonazi’s? Denk aan de schoolboekenaffaire op islamitische scholen. Toch maar even vragen na afloop. Modood: ‘Er is toch een inspectie die zulke boodschappen in schoolboeken kan weren? De staat moet in zulke gevallen optreden. Maar de misinterpretatie van hun geloof moet niet afstralen op alle moslims.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden