'Moslims krijgen hier meer begrip dan orthodoxe christenen'

Orthodoxe christenen worden in het nauw gedreven, vindt historicus Amanda Kluveld, zowel door de overheid als door burgers.

Amanda Kluveld. Beeld Marcel Wogram

Orthodoxe christenen maken langer deel uit van onze samenleving dan moslims. Ik begrijp niet waarom ze op één hoop worden gegooid.' Historicus Amanda Kluveld (1968) schreef in opdracht van de Guido de Brès-Stichting, het wetenschappelijk bureau van de SGP, een boek over de ongeveer 450 duizend orthodoxe christenen in Nederland wier gewetensvrijheid vaak op gespannen voet staat met de eisen die de seculiere meerderheid aan hen stelt. 'Zij worden niet alleen geacht de diversiteit te accepteren, zij moeten haar ook víeren. Zij worden niet alleen geacht het homohuwelijk te accepteren, zij moeten het ook appreciëren. Appreciatie wordt gezien als de volgende, logische stap in een proces van emancipatie.' Kluveld studeerde maatschappijgeschiedenis, promoveerde met een proefschrift over de anti-vivisectiebeweging in Nederland en is thans hoofddocent aan de faculteit der Cultuur- en Maatschappijwetenschappen aan de Universiteit Maastricht.

Tot de gewetensbezwaarden in de seculiere samenleving behoren onder anderen de zogenoemde weigerambtenaren - trouwambtenaren die de bezegeling van een homohuwelijk niet met hun geloofsopvatting kunnen verenigen. Zij worden, op straffe van ontslag, tot aanvaarding van het gelijkheidsbeginsel gedwongen. In 2007 heeft het kabinet de weigerambtenaar nog een uitzonderingspositie toegekend, maar in 2012 maakte de Kamer daar - op voorspraak van D66 - een einde aan. Eerder had een Haagse ambtenaar in Trouw zijn bezwaren tegen het homohuwelijk toegelicht, zegt Kluveld. 'Op grond daarvan is hij ontslagen, terwijl hij in de zaak waarnaar hij verwees, een partnerschapsregistratie, niet tot weigering was overgegaan. Hij zei alleen maar hoe hij erover dacht. Je kunt vinden dat ambtenaren daar anders over moeten denken, maar dat zul je met geen enkele wet voor elkaar krijgen. Waarom zou je zo'n ambtenaar dan toch willen straffen? Het recht voor mensen van gelijk geslacht om met elkaar te trouwen is niet in het geding. En weigerambtenaren zijn niet degenen die op straat homo's in elkaar slaan. Toch moeten zij van de overheid meewerken aan een verbintenis die zij als zondig ervaren.'

Op zichzelf zijn we in Nederland best van het gedogen. Waarom in dit geval niet?

'Misschien zou het allemaal wat minder hard gespeeld worden als we geen problemen hadden met de islam. Met moslimjongeren die agressief doen tegen homo's. Dat probleem is niet makkelijk op te lossen. En wie homohaat met de islam in verband brengt, wordt er al snel van verdacht een racist of rechtsextremist te zijn. Wat je dan krijgt? Dat mensen zeggen: wij hebben ook homohaters en wij hebben ook theocraten.'

Wat bereik je dan met die omtrekkende beweging?

'Dat je het probleem kunt benoemen zonder het verwijt over jezelf af te roepen dat je een racist bent. Door orthodox christendom gelijk te stellen aan de radicale islam, neem je niet één groep op de korrel. Dat is lekker makkelijk. Die gelijkstelling is overigens maar heel betrekkelijk: de moslim krijgt hier meer begrip dan de orthodoxe christen. Als een moslim zich op zijn geloofsovertuiging beroept om iets wel of niet te doen, wordt dat in de regel wel gerespecteerd.

'Orthodoxe christenen kunnen niet altijd op zoveel consideratie rekenen. Ik heb daar allerlei gedachten over, ook onaardige. Zoals: dat je bij mensen met een andere achtergrond minder verbaasd bent over bepaalde opvattingen dan bij mensen die hier zijn opgegroeid. Die zouden beter moeten weten. Die zouden niet tegen een homohuwelijk of tegen vaccinatie moeten zijn. Een orthodoxe christen wordt hier gezien als iemand die het lichtknopje niet weet te vinden. En wat hebben we aan jou als je de Verlichting versmaadt?

'Waar bij Marokkaanse jongeren nog weleens naar het testosteron wordt verwezen, als een verzachtende omstandigheid voor wangedrag, oordeelt men hard over orthodoxe christenen. Het lijkt soms wel of ze het niet goed kunnen doen. Ze zijn én schijnheilig én orthodox, ze houden niet van hun kinderen en ze denken niet voor zichzelf.'

Is het echt zo erg?

'Soms is het nog erger. In Elspeet heb ik eens een debat bijgewoond tussen een SP-Kamerlid en SGP-jongeren. Na afloop stapte dat Kamerlid af op een jongetje van een jaar of 12 dat hem een vraag had gesteld. Hij zei tegen dat jongetje: 'Jij gelooft, en dat betekent dat jij verslaafd bent. Jouw vader en jouw moeder hebben dat op hun geweten. Als je zou moeten kiezen: op vakantie gaan met een moslim of een ongelovige, voor wie kies je dan?' Het jongetje zei: 'Ik wil daar niet over kiezen meneer'. Waarop het Kamerlid zei: 'En als ik nu een pistool tegen je slaap zet?' - rare taal tegenover een kind. Toen zei het jongetje: 'Schiet u mij dan maar dood'. Ik vraag mij af of het Kamerlid ermee zou zijn weggekomen als hij zoiets tegen een islamitisch jongetje had gezegd. Maar de SGP-jongeren gunden hun gast zijn onbeleefdheid.'

Maar de SGP-leiders worden binnen en buiten de Kamer toch buitengewoon gerespecteerd?

'Dat is zo. Tot op zekere hoogte. Want zij krijgen krediet ondanks hun kerkelijkheid en Bijbelvastheid. Toen Bas van der Vlies in 2010 afscheid nam van de Kamer met een Bijbeltekst, zei een ander Kamerlid, ik meen van D66: 'We zullen het hem deze keer maar vergeven dat hij de scheiding tussen kerk en staat veronachtzaamt'. Heel eigenaardig om daar de scheiding van kerk en staat bij te halen. Zo'n man mag de hele dag uit de Bijbel citeren als hij dat zou willen. Je merkt ook dat mensen het leuk vinden om Kees van der Staaij, de voorzitter van de SGP-fractie, te confronteren met dingen waarvan zij weten dat hij die niet zo ziet zitten. Zo werd hij op Valentijnsdag op de radio over het thema 'trouw aan elkaar' geïnterviewd. De presentator vroeg: 'Nou meneer Van der Staaij, geldt dat dan ook voor mensen van gelijk geslacht?' Van der Staaij gaf best een mooi antwoord: 'Wees trouw aan wie je trouw hebt beloofd'.'

Ervaren orthodoxe christenen lotsverbondenheid met moslims, bijvoorbeeld als die het recht voor politieagenten opeisen om een hoofddoek te dragen?

'Als je ervoor pleit meer ruimte te scheppen voor geloofsuitingen, zou je daar voor moeten zijn. Toch ben ik dat niet. Het ergert me dat wel over een hoofddoek voor politievrouwen wordt gesproken terwijl orthodoxe christenen in de publieke ruimte en het onderwijs steeds moeilijker uiting kunnen geven aan hun geloof. Maar ik heb vooral principiële bezwaren tegen een hoofddoek voor politieagenten. Een uniform heet niet voor niets uniform. Een uniform is voor iedereen hetzelfde, en dat ondermijn je met het tonen van je religieuze identiteit. De hoofddoek betekent ook: jij kunt je als man niet inhouden als ik geen hoofddoek draag. Er wordt dus ook een oordeel over jou mee uitgesproken. Dat vind ik niet wenselijk. En dan heb ik het nog niet eens over het feit dat de hoofddoek iets van de laatste jaren is. In Indonesië, het land waar mijn ouders vandaan komen, werden vroeger hoegenaamd geen hoofddoeken gedragen. Nu zie je ze overal. De hoofddoek is dus een invented tradition.'

Beeld Marcel Wogram

De islam wordt in dit deel van de wereld gezien als een uitdaging voor de seculiere orde. Waar blijft het christelijk antwoord op de islam?

'De SGP heeft twee islamnota's uitgegeven. Daaruit blijkt hoezeer hier binnen de partij wordt geworsteld. Sommigen zeggen: het is onze christenplicht om de islam te omarmen. Anderen hebben problemen met die wederkerigheid. Al was het maar omdat de islam volgens de onverkorte versie van de Nederlandse geloofsbelijdenis behoort tot de valse godsdiensten die door de overheid zouden moeten worden geweerd.

'Van der Staaij riep moskeeën op terughoudend te zijn met hun oproep tot gebed. Daarvoor werd hij prompt tot de orde geroepen door seculieren die zeiden: maar in uw kerk wordt toch de klok geluid? Hij moest dus uitleggen dat een oproep tot gebed een geloofsbelijdenis is, iets anders dan klokgebeier - dat bovendien onderdeel is van een Nederlandse traditie. Het lijkt wel of dat niet mee mag tellen. Alsof alle geloofsuitingen hetzelfde zijn. Kerkklokken horen we hier al eeuwen. Misschien zijn er ook al eeuwen mensen die zich eraan ergeren, maar ze horen bij onze samenleving. Anders dan een oproep tot gebed in een taal die de meesten van ons niet verstaan. Het ontbreken van klokgebeier zou even onbestaanbaar moeten zijn als een Nederlands landschap zonder kerktorens.'

U schaart zich dus achter het oude SGP-adagium: wel gewetensvrijheid, maar geen godsdienstvrijheid? Ofwel: niet alle godsdiensten zijn gelijkwaardig?

'Ja, al besef ik dat dit geen modieus standpunt is. Maar de protestantse orthodoxie heeft werkelijk niets gemeen met de islam. Dat wordt volkomen genegeerd. Als er problemen worden geconstateerd met het islamitisch onderwijs, ligt meteen het bijzonder onderwijs onder vuur. Er is geen ruimte voor onderscheid tussen islamitische en christelijke scholen en - vrees ik - evenmin voor onderscheid tussen christendom en islam.'

Hoe heeft uw eigen geloofsleven zich ontwikkeld?

'Ik ben opgevoed door ouders die heel erg teleurgesteld waren in het geloof. Mijn familie, Indische Nederlanders of Indo's, heeft het erg zwaar gehad in Indonesië. Zowel in de Japanse tijd als in de tijd vlak na de oorlog. Mijn vader heeft toen weinig naastenliefde ondervonden van een dominee, al ken ik de details van dat verhaal niet. Hij maakte de vreselijkste opmerkingen over christenen. Maar ik was desondanks altijd gelovig, daar kon ik niets aan doen. Ik bad veel. Ik had geen idee hoe dat moest, maar probeerde toch wat: 'Sorry God, dat ik van mijn vader niet in U mag geloven. Sorry dat U van hem niet mag bestaan'.

'Op een zeker moment kwam een mevrouw met een blokfluit op de openbare basisschool. Zij vertelde een verhaal uit het Oude Testament, over David en Saul. En ze zong daar een liedje over. Ik vond dat geweldig, en ik was bang dat mijn vader er achter zou komen dat zo'n mevrouw mij met het Oude Testament hersenspoelde. Uiteindelijk heeft hij de zaak laten rusten. Ook onder invloed van mijn moeder. Pas toen ik geschiedenis ging studeren, ben ik mij in de Bijbel gaan verdiepen. Ik vond dat die bij mijn bagage hoorde. Later kwam het geloof daarbij - ik ben altijd langzaam geweest. Want cultuurchristendom stelde voor mij niet veel voor zonder geloof. Ik wilde best rooms-katholiek zijn, maar ik ben het gewoon niet. Ik voel mij thuis bij een Hersteld Hervormde gemeente.'

Bent u ook lid van de SGP?

'Ik wilde lid worden, maar daar heb ik van afgezien toen mij de opdracht werd gegund om dit boek te schrijven. Daarbij heb ik overigens alle vrijheid genoten. En dat is nogal wat voor een politieke partij, om een buitenstaander in alle archieven te laten grasduinen.'

In het boek heeft u geen aandacht besteed aan de uitsluiting van vrouwen binnen de SGP van het passief kiesrecht, en evenmin aan de sancties die daarop volgden, zoals de tijdelijke opschorting van subsidies aan de partij.

'Ik wilde die hele vrouwendiscussie niet overdoen. Daar is al zoveel over te doen geweest. Voor de SGP was het vrouwenstandpunt bovendien geen halszaak. Ik stelde meer belang in onbelichte kwesties uit het verleden en in te verwachten ontwikkelingen.'

Zoals?

'Zoals het feit dat orthodoxe christenen niet alleen door overheden maar ook door burgers in het nauw worden gedreven.'

In haar boek noemt Kluveld daar voorbeelden van, uit binnen- en buitenland: een ondernemer uit Drachten die tot een boete van 1.600 euro werd veroordeeld en die werd uitgesloten van aanbestedingen door de gemeente Smallingerland omdat hij geen stageplaats wilde aanbieden aan een homoseksueel; homo's die in de Bossche Sint-Janskathedraal het recht op communie opeisen en de heilige mis verstoren; de beboeting van een beroepsfotograaf in Albuquerque (New Mexico) voor zijn weigering een partnerschapsceremonie te fotograferen; de veroordeling van een bakker in Noord-Ierland die geen taart had willen bakken met het opschrift 'Support Gay Marriage'.

Dit is toch leed dat makkelijk vermeden had kunnen worden?

'Het lijkt klein bier, maar dat is het niet. Je kunt wel zeggen: je trouwt ons maar en je bakt die taart maar voor mij. Maar het gaat helemaal niet om die taart of om die huwelijksvoltrekking. Het gaat erom dat orthodoxe christenen door de seculiere hoepel moeten springen.'

En dat verdienen ze niet?

'Laten we eerlijk zijn: zoveel problemen hebben we niet met hen. Het is niet zo dat we elke dag in de krant moeten lezen dat een bevindelijk gereformeerde een aanslag heeft gepleegd of rottigheid uithaalt. Ze klagen nauwelijks en ze willen vast ook niet dat ik dat doe. Ze zijn gehoorzaam aan de overheid, maar hun gezagsgetrouwheid is niet onbegrensd. Dat zag je bij de MKZ-crisis in 2001. Toen voelden orthodox-christelijke boeren zich tot het uiterste getergd door een samenloop van omstandigheden: de crisis zelf, denigrerende opmerkingen van minister Brinkhorst van D66 over hun geloof, de preventieve ruiming van vee op Goede Vrijdag en de uitspraak waarmee Els Borst de aanvaarding van de euthanasiewet begroette: het is volbracht. Dat was allemaal wat veel voor de boeren. Zij kwamen in opstand tegen het moreel absolutisme van de seculiere kerk.'

Amanda Kluveld: Gewetensvrijheid in het geding
De Banier; 350 pagina's; euro 14,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.