Column Elma Drayer

Moeten ook historische teksten zich gehoorzaam voegen naar activistische eisen?

Dat de kwestie op zeker moment ook literair vertalers zou raken was te voorspellen.

Nog in januari 2017 sprak Peter Abelsen, vertaler van Zadie Smith’ roman Swing Time, in maandblad Onze Taal vrijmoedig over zijn worstelingen met ‘white’. Moest hij buigen ‘voor die gruwzame politiek correcte mode’ om de term te vertalen met wit? Uiteindelijk koos hij ‘met een gerust hart’ voor blank: de vertelster groeide op in de jaren tachtig, een tijd waarin ‘maatschappelijke discussies nog niet werden verarmd met geneuzel over woorden’ en zette zich bovendien af tegen ‘haar al te geëngageerde moeder’. Naar eigen zeggen verheugde Abelsen zich destijds op de kritiek die ongetwijfeld zou komen. Omdat die ‘helaas’ uitbleef was hij blij dat hij in Onze Taal zijn keuze alsnog kwijt kon.

Niet veel later sloeg het klimaat om.

In de herfst van 2017 zou bij de Arbeiderspers de vertaling uitkomen van Negroland, memoires van Pulitzerprijs-winnares Margo Jefferson. Zij groeide op binnen de zwarte elite, de ‘zelfbenoemde aristocraten’ van Chicago. In het origineel gebruikt ze opzettelijk de term ‘Negro’, bovenal omdat ze het een ‘prachtig en vreselijk’ woord vindt. Niet onlogisch kondigde de uitgever het boek aan onder de titel Negerland. Toen activisten er lucht van kregen, bestookten ze de Arbeiderspers met even grimmige als venijnige tweets. Het n-woord had volgens hen in het Nederlands een héél andere connotatie. En zie, de uitgever besloot de titel te wijzigen in Negroland.

In oktober 2018 verscheen bij uitgeverij De Geus Niet door water maar door vuur (1963), dubbelessay van James Baldwin, in een nieuwe vertaling van Harm Damsma. Ditmaal bleek de strijd al binnenshuis beslecht. De uitgever meldde voorin dat er bij ‘white’ gekozen was voor wit en bij ‘negro’ voor zwart in een poging ‘recht te doen aan de auteur in de taal van het Nederland van nu, met inclusiviteit als uitgangspunt’. En dat vertaler en uitgever hierover van mening verschilden.

In zijn toelichting wees Damsma erop dat het begrip ‘negro’ in 1963 nog niet de politieke beladenheid had die het tien jaar later dankzij Black Power zou krijgen. ‘In mijn vertaling, die als het goed is stilistisch eerder de sfeer van de jaren zestig ademt dan ‘de taal van het Nederland van nu’, detoneren de woorden ‘wit’ en ‘zwart’ als absolute anomalieë̈n, als irritante fremdkö̈rper, waarmee bovendien een historisch belangrijk feit onder het tapijt wordt geveegd.’

Steun kreeg hij van hoogleraar vertaalwetenschap Ton Naaijkens, op de website van het tijdschrift Filter. De vertaler is geen slaaf, schreef hij, ‘noch van de uitgever, noch van een exegese waar hij niet achterstaat’.

Een paar weken geleden was het weer raak, nu vanwege Zwarte huid, witte maskers (1952), boek van Frantz Fanon. Steen des aanstoots: vertaalster Jeanne Holierhoek – in maart 2018 voor haar omvangrijke oeuvre bekroond met de Martinus Nijhoff Vertaalprijs – had het n-woord gebruikt.

In een toelichting legde Holierhoek omstandig uit dat ze gebonden was geweest aan de voorwaarden van Fanons erfgenamen; zij stonden erop dat ze het begrip aldus vertaalde. Hun motivatie: ‘geen verhullen van de realiteit en het geweld van taal, geen eufemismen, geen aanpassing aan de hedendaagse moraal en sociale context’.

Het maakte geen indruk. Podcast Dipsaus (‘door en voor vrouwen van kleur’) wijdde een speciale aflevering aan ‘het algeheel gebrek aan bewustwording binnen de Nederlandse uitgeefwereld als het gaat om zwarte, radicale schrijvers en denkers’. Daar klonk in vele toonaarden dat Fanons boek was gewhitewasht, het dekoloniaal perspectief verdonkeremaand. Volgens Ebissé Rouw, sinds kort beleidsadviseur bij de Raad voor Cultuur, bewees ‘deze zoveelste blunder’ dat uitgevers niet ‘alle macht aan vertalers moeten geven’.

Zelf ben ik taalideologisch gesproken al een tijdje om. Als blank te neokoloniaal is en het n-woord te krenkend, dan gebruik ik met alle genoegen wit en zwart. Maar dat ook historische teksten zich gehoorzaam moeten voegen naar het activistische eisenpakket? Daar blijf ik nog even op kauwen.

Elma Drayer is journalist en neerlandica.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.