OpinieThe Big Picture

Moeten er ook excuses komen voor neoliberale excessen?

Demonstranten eisen in 2018 dat het aantal flexcontracten bij Shell wordt beperkt.Beeld ANP

Is het niet tijd dat ergens een politicus zijn verontschuldigingen aanbiedt voor wat het neoliberalisme de afgelopen veertig jaar heeft aangericht? De sfeer is ernaar. Neoliberaal is een scheldwoord geworden. Excuses eisen en maken voor wat in het verleden is gebeurd, is aan de orde van de dag. Niets is meer onschuldig, lijkt het. Dus: waar wachten we nog op?

Het neoliberalisme heeft het ernaar gemaakt. Het verklaarde de vrije markt heilig en ondermijnde wat veel mensen nog belangrijker vinden dan vrijheid: bestaanszekerheid. Het aantal vaste banen nam af. Jonge werknemers hebben contracten die weinig vastigheid bieden. Ze zijn kwetsbaar bij ziekte en arbeidsongeschiktheid, kunnen geen huis kopen, durven geen gezin te stichten en sparen amper voor hun pensioen. Oudere zorgbehoevenden zien publieke vangnetten verdwijnen.

Ondertussen nam de ongelijkheid toe, ontstond er een managerskleptocratie met absurde salarissen en bonussen en telde alleen nog maar het belang van aandeelhouders die uitsluitend kijken naar kortetermijnwinsten en geen boodschap hebben aan sociale samenhang.

Neoliberale excessen genoeg om aan te dringen op verontschuldigingen, zou je zeggen. Een probleem echter met excuses – ook in andere kwesties zoals de oorlog – is dat je wel oprecht moet proberen dingen in hun tijd te zien. Achteraf weten we altijd precies hoe het anders en beter had gemoeten, zitten we allemaal in het verzet, maar dat is wel gemakkelijk en kan al snel uitmonden in leunstoelmoralisme.

Geen aberratie

Wat in de kritiek op het neoliberalisme wordt vergeten, is dat het niet een aberratie was die zomaar uit de lucht kwam vallen. Begin jaren tachtig kampte het Westen met topzware verzorgingsstaten, zo log en duur dat ze dreigden te bezwijken. De planeconomieën in het Sovjetblok waren vastgelopen. Liberalisering was destijds een logische en noodzakelijke reactie en remedie. De vrije markt kreeg ruim baan door middel van minder regels, meer ondernemersvrijheid en lagere belastingen. En: het werkte. De wereldeconomie groeide sinds 1990 met 60 procent. Ook de gewone man kon ineens een huis kopen en zelfs een bootje. Het succes was zo groot dat rechtse neoliberale revolutionairen als de Amerikaanse president Reagan en de Britse premier Thatcher navolging kregen van linkse sociaal-democraten als Clinton, Blair, Kok en Schröder. Het probleem is ook niet dat het neoliberalisme ontstond, maar dat het doorsloeg.

In 1998 schreef ik in een boek dat het wrang zou zijn als na de ideologische catastrofen van de 20ste eeuw het nu de beurt zou zijn aan neoliberale vrijemarktideologen om de fout te maken hun principes te verabsoluteren. Het is precies wat er is gebeurd. In de neoliberale overwinningsroes van na de Koude Oorlog werd uit het oog verloren dat er een evenwicht moet bestaan tussen economische dynamiek en sociale rechtvaardigheid, tussen individualisme en solidariteit, tussen vrijheid en zekerheid.

Moet nu PvdA-leider Lodewijk Asscher excuses aanbieden voor wat zijn voorganger Kok heeft gedaan? Nee, niet nodig. Er waren zoals gezegd ook successen waarvan velen profiteerden. Belangrijker is het om de uitwassen te corrigeren. Onlangs kwam Asscher met een plan om bedrijven te dwingen werknemers weer in vaste dienst te nemen. Het is de klassieke reformistische functie van de sociaal-democratie: regulering van een kapitalisme dat veel goeds heeft voortgebracht, maar ook een ingebakken neiging tot exces heeft en daarom steeds weer beteugeld moet worden om de balans te herstellen. Ook de commissie-Borstlap kwam pas met plannen daarvoor.

Maar pas op voor overcorrectie. De Tweede Kamer debatteert komende week over Ceta, het vrijhandelsakkoord tussen de EU en Canada. PvdA, GroenLinks en ChristenUnie dreigen tegen te stemmen. Het zou een klap zijn voor het principe van de vrijhandel, een van de pijlers onder de naoorlogse orde die vrede en voorspoed bracht. Gooi het kind niet met het badwater weg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden