Opinie

Moeder Teresa is icoon van neokolonialisme

Heilige Teresa

Heilige Teresa De bekeringsdwang van Moeder Teresa strekte zich zelfs uit tot stervende moslims en hindoes.

Moeder Teresa in Calcutta, India in 1979. Beeld getty

Op 4 september werd de controversiële Albanese non en zendelinge Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, beter bekend als Moeder Teresa (1910-1997) heilig verklaard door paus Franciscus. Katholieke Nederlanders mogen zich hierover verheugen, net zoals ze ook hun Argentijnse Pontifex Maximus vernieuwend mogen noemen of 'progressief'. Bij niet katholieke of geheel niet gelovige media past hier uiteraard enige afstand. Waarom berichtten Nederlandse media zo weinig kritisch over deze heiligverklaring en waarom werd een bewindspersoon als de (katholieke) minister Ploumen naar de plechtigheid in Rome afgevaardigd? Dat laatste is toch eerder een klusje voor de echtgenote van ons staatshoofd?

Belangrijker is de kennelijke structurele schroom die seculiere Nederlandse media in religionis vertonen. Maar wanneer ze anderzijds gemakkelijk termen als 'haatimam' overnemen, blijken ze uiterst voorzichtig als het om katholieke mainstreamhelden als Moeder Teresa gaat. Door een onkritische houding zwichten zij voor de uiterst effectieve pr-machine achter dit personage.

Het is veelzeggend dat het Vaticaanse staatshoofd met zijn hoofdprijs de controverses rond de Albanese non negeert en het verbaast mij dat media hoogstens vermelden dat zij een conservatief standpunt inzake abortus innam. Bojaxhiu nam niet zozeer een conservatief standpunt in tegen abortus, maar een extremistisch.

In haar rede bij de ontvangst van de Nobelprijs voor de Vrede (1979) noemde ze abortus de grootste bedreiging van de wereldvrede. Ze was überhaupt een geharnast tegenstander van elke vorm van anticonceptie, waardoor sommigen haar in de context van de armen in Calcutta beschuldigden van passieve genocide.

Maar dat betreft haar meningen, net als de bezwaren tegen haar theologie van de schoonheid van het lijden van armen. Over meningen kunnen wij verschillen, maar niet over feiten. Voor wie naar haar praktijken kijkt, blijkt Moeder Teresa een typische katholieke topfunctionaris.

Ze mat met twee maten als het om de elite of om de gewone man ging. Prinses Diana mocht van haar scheiden in tegenstelling tot de gewone Ier die dat in een referendum wilde regelen. Zelf stierf Bojaxhiu in een luxueuze Amerikaanse kliniek en liet ze zich begraven naast Mahatma Gandhi.

Ze nam geld aan van bedenkelijke politici en prees hen op haar beurt als wederdienst wanneer die werden aangevallen. Ze liet miljoenen wegsluizen naar een eigen bankrekening. De armen onder haar hoede moesten lijden, werden vaak bezoek en vooral medische behandelingen onthouden. Moeder Teresa liet stervenden - meestal ging het om hindoes of moslims - katholiek dopen.

Publicisten die deze feiten onthulden, werden door gelovigen beschuldigd van vooringenomenheid en oppervlakkigheid - termen die je eerder zou verwachten bij meningen, niet bij feiten. Daarbij werd de afgelopen decennia duchtig het argument misbruikt dat een aantal van deze publicisten geharnaste atheïsten waren. Richard Dawkins en vooral Christopher Hitchens. De laatste wijdde een tv-documentaire aan Teresa, Hell's Angel (1994; samen met Tariq Ali), en een boek, The Missionary Position (1995). Komische titels, maar voor wie zich verdiept in de rol van missie en zending in het (neo)kolonialisme, uiterst serieus. Al 'vergeet' Hitchens tussen de bedenkelijke politici Fidel Castro. De Engels-Amerikaanse auteur was toen nog links. Uiteraard bekritiseert hij wel Teresa's coulante houding tegenover het stalinistische regime in het Albanië van Enver Hoxha.

Waarom doen Nederlandse media wat lacherig over de kritiek - zoals jongstleden zondag in het radioprogramma OVT - in plaats van te checken of die op feiten berust?

Voor niet-katholieken is - begrijpelijk - de Nobelprijs voor de Vrede een soort heiligverklaring. Wanneer het om Teresa gaat, moeten we constateren dat tussen 1979 en nu de ideeën over religie en (neo)kolonialisme flink zijn geëvalueerd. Dat kon de arme Noorse jury - die beschouwde Bojaxhiu destijds als een soort Albert Schweitzer - niet voorzien.

Zo verscheen in 2002 de bundel White Women in Racialized Spaces - Imaginative Transformation and Ethical Action in Literature. Die bevat een essay van de historicus Vijay Prashad die stelt dat Moeder Teresa het typische beeld belichaamt van de koloniale blanke vrouw die zwarte lichamen verlost van hun eigen verleidingen en falen. Gereproduceerd via de Euro-Amerikaanse internationale media die de koloniale opvatting huldigen dat blanke volkeren op de een of andere manier een speciale gave bezitten om sociale veranderingen te instigeren.

Elders vertelt Prashad over de gruwelijke ramp die de Union Carbide-fabriek in 1984 in het Indiase Bhopal veroorzaakte. Die indirect waarschijnlijk vierduizend doden en veertigduizend gehandicapten tot gevolg had. Teresa vloog er onmiddellijk heen en reed, geëscorteerd door twee regeringswagens, naar de slachtoffers. Die gaf ze een simpele aluminium medaillon met de Heilige Maagd. 'Het kan heel goed een ongeluk zijn', aldus haar commentaar. 'We moeten dus de fabrikant vergeven. Dan voelen jullie je honderd keer beter.'

Het meest koloniale van Bojaxhiu en haar kerk is natuurlijk de genadeloos paternalistische houding dat je mensen die beschikken over een religie - die dikwijls al een of meer millennia in het gebied in kwestie wordt gepraktiseerd - moet bekeren tot je eigen geloof uit een ander deel van de wereld. Zelfs bij stervenden die zich daartegen niet kunnen verzetten.

Die bekeringsdwang bestond uiteraard al heel lang voor de Albanese missionaria aantrad. Eeuwenlang jegens de slaven die uit Afrika werden geroofd en vervolgens in Amerika van hun 'afgoden' werden 'bevrijd'.

Moeder Teresa een icoon? Jawel, van het neokolonialisme. Dat vinden overigens ook sommige katholieken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.