Opinie

Modern ideeëngoed verslijt razendsnel

Europese gedachte In plaats dat democra tieën de handen ineenslaan, draait alles om identiteitspolitiek, van verongelijkte meerder heden tot de kleinste minderheid.

Russische soldaten op de vlucht tijdens de Eerste Wereldoorlog. Beeld Getty Images

Nog maar honderd jaar geleden was Europa oppermachtig. De hele wereld werd door Europese mogendheden gekoloniseerd, of door Europese afstammelingen. Het blanke ras regeerde soeverein, zelfs de slavernij was door blanken afgeschaft. Alleen de Japanners wisten zich aan de Europese kolonisatie te onttrekken, en in mindere mate de Turken, al werd hun moslimrijk steeds kleiner. Maar vrijheid en democratie werden toen niet als 'gemeenschappelijke waarden' gedefinieerd. Dat deden alleen de Amerikanen, die zich tegen het Europese kolonialisme verzetten.

Natuurlijk, de democratie was in opkomst, maar meer als middel dan als doel. Voor socialisten was het socialisme de hoogste waarde, voor katholieken de kerk van Rome. Voor liberalen ging het om de bevrijding van het individu. Voor conservatieve elites ging het om recht en orde, de natiestaat als instrument om de redeloze volksmassa's te beteugelen. Zij zagen de democratie als minste kwaad en als dekmantel om zelf achter de schermen keurig aan de macht te blijven. Van gemeenschappelijke westerse waarden kon je een eeuw geleden niet spreken. De Europese orde moest door het blauwe bloed van de koningshuizen bijeengehouden worden: nooit meer een Franse Revolutie! In Rusland moesten de bolsjewieken nog de macht grijpen, algemeen kiesrecht (laat staan vrouwenkiesrecht) was er nergens, de kerken waren bezig hun eigen geloofsgemeenschap te emanciperen en hadden de vrede nog niet ontdekt.

Je kunt beter zeggen dat de boel uit elkaar knalde vanwege al die moderne ideeën over vrijheid en democratie, die voor iedereen wat anders betekenden. De moderniteit zelf was het grote probleem. Achteraf gezien was het een wonder dat de Europese orde het nog tot 1914 heeft volgehouden. Het Habsburgse, Turkse en ook Russische Rijk liepen al tijden op hun laatste benen. De West-Europese landen waren wel een soort democratie, maar daar stonden hun overzeese gebiedsdelen buiten. Alleen het Duitse Keizerrijk was 'modern', in de zin van een geïndustrialiseerde verzorgingsstaat die het socialisme de pas moest afsnijden. Het verklaart waarom de Duitse socialisten in 1914 vóór de oorlogskredieten stemden, tegen de arbeidersklasse in Frankrijk en andere Europese landen.

Wat er daarna kwam is bekend, maar was heel anders dan de soldaten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog zich hadden voorgesteld. Het zorgde bij de verliezers van de oorlog voor jaren van verbittering en wrok, een klimaat waarin het fascisme - als antimoderne ressentimentsleer de 'modernste' van alle politieke bewegingen - in allerlei nationale varianten zijn kans greep. Die golf aan razernij vernietigde de Europese beschaving en wereldheerschappij. De westerse waarden van nu, vrijheid, democratie en mensenrechten, zijn op Amerikaanse leest geschoeid. Amerika is nog steeds een christelijk land. Maar het christendom, een lijdensverhaal geworteld in een geschiedenis van tweeduizend jaar waaraan het hele Westen zijn gelijkheidsmoraal ontleent, is in Europa bezig in rap tempo te verdwijnen, zonder dat iemand het erg vindt.

Dirk-Jan van Baar is historicus. Beeld Rob Huibers

Identiteitspolitiek

Voor links was godsdienst altijd al opium voor het volk. Voor humanisten is religie de bron van alle kwaad, zij zeggen beter af te zijn zonder God. Veel moderne christenen geloven nog wel op hun eigen manier, maar wijzen het instituut kerk af. Ze laten zich hun geloof niet voorschrijven, dat vinden ze ouderwets en autoritair. Die manier van denken maakt school, zelfs onder hedendaagse eurosceptici. Rebelse patriotten beweren vóór Europa te zijn, maar tegen de EU en haar 'dictatoriale' instellingen. De Europese idee, tot voor kort nog een visionaire gedachte die op pragmatische wijze nationale tegenstellingen moest overwinnen, wordt nu als utopie afgewezen, als politiek correct maakbaarheidsideaal van de linkse kerk. De vraag in hoeverre hiermee het kind met het badwater wordt weggegooid, wordt niet gesteld.

Wat opvalt is de hoge omloopsnelheid van moderne ideeën, die onderhevig zijn aan razendsnelle slijtage. Zelfs de parlementaire democratie is voor velen niet democratisch meer, omdat het volk is vervreemd van de eigen elites. Ineens maakt iedereen zich druk om gelijkberechtiging van lhbt'ers, een afkorting die tot voor kort volkomen onbekend was. Je zou denken dat de democratische landen vanwege alle uitdagingen uit de niet-westerse wereld de handen ineenslaan, maar alles draait om identiteitspolitiek van verongelijkte meerderheden tot de kleinste minderheid.

Tegelijk ziet Europa zich geplaatst tegenover een ontketende moslimwereld die een eeuw geleden alleen nog toekomst had als die in Europese zin zou hervormen. Nu is het de vraag of het ontkerkelijkte Europa zich zal handhaven, onder druk van een vreemde religie waarvan nooit gedacht is dat die voor de moderne wereld nog een serieuze bedreiging kon zijn. Dat staat garant voor nog veel meer gekkigheid.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.