Mladic volgde geen script in Srebrenica

De Bosnisch-Servische aanval was niet ruim van tevoren gepland, en de massamoord evenmin.

Erna Rijsdijk verwijt mij in de Volkskrant van 31 mei 'de waarheid geen dienst te bewijzen' door erop te wijzen dat het besluit tot de massamoord op de uit Srebrenica vluchtende mannen geen ruim van tevoren geplande operatie was, maar een beslissing die werd genomen als reactie op de omstandigheden van toen. Het merkwaardige is dat zij vervolgens zelf opmerkt dat er geen sprake was van een concreet Bosnisch-Servisch plan om tienduizend Moslims te vermoorden.

De werkelijkheid van toen was hoogst gecompliceerd en vol onzekerheden. De strijd in Bosnië ging in de eerste plaats om Sarajevo. De strategie van het Bosnisch-Servische leger ten aanzien van enclaves als Srebrenica was - en ook dat noemt Erna Rijsdijk zelf - bovenal gericht op het scheppen van een humanitair onhoudbare situatie, waardoor deze op den duur wel in hun handen zouden vallen. Daarin pasten beperkte militaire acties, geen grote gerichte aanval met als vervolg een specifieke, geplande massamoord.

Op 2 juli werd zo een plan gemaakt om een belangrijk geachte weg ten zuiden van de enclave volledig in handen te krijgen. Op 6 juli begon die actie. Omdat er onverwacht geringe tegenstand werd geboden, besloot generaal Mladic op 9 juli door te stoten en te bezien of de enclave als geheel genomen kon worden. Dat lukte zonder noemenswaardige tegenstand en op 11 juli stond het Bosnisch-Servische leger triomferend in Srebrenica.

De situatie behield ook daarna een eigen dynamiek. Mladic wilde enerzijds de bevolking evacueren na screening van de mannelijk bevolking op moslimstrijders, die dan krijgsgevangen gemaakt zouden worden. Het lag in de rede te verwachten dat het daarbij hard zou toegaan en dat er slachtoffers zouden vallen. Maar een grootscheepse massamoord werd zeker niet verwacht. Anderzijds wilde Mladic snel doorstoten naar de andere enclaves. Het momentum in de strijd leek hem grote kansen te bieden.

Ondertussen besloot het overgrote deel van de moslimmannen een poging te wagen door de bossen naar Tuzla te vluchten. Dat gooide roet in het eten. In zijn woede daarover voelde Mladic zich genoodzaakt achter die mannen aan te gaan en hen meedogenloos te vernietigen. Zo kwam de massamoord op minstens 7.000 moslimmannen in de bossen bij Srebrenica tot stand: geïmproviseerd en vervolgens wel systematisch en georganiseerd.

Ondertussen gebeurde er in Srebrenica en in het bijzonder bij de compound van Dutchbat III in Potocari ook van alles: gerichte wraakacties van Bosnische Serviërs, deels uit Srebrenica afkomstig, op moslims en de befaamde scheiding van de overgebleven mannen en vrouwen bij de evacuatie van de bevolking uit de enclave, veelal vluchtelingen van elders. Daarbij ging het er eveneens gewelddadig aan toe. De van de vrouwen gescheiden mannen werden grotendeels 'meegenomen' in de massamoord.

In het interview met de Volkskrant, van 28 mei signaleerde ik dat op de televisie bij herhaling de beelden werden vertoond van de massa vluchtelingen in Potocari en de scheiding van mannen en vrouwen. Daarbij was de suggestie heel sterk dat de massamoord het gevolg van die scheiding was en dat deze dus 'onder de ogen van Dutchbat' plaatsvond. Dat was niet het geval. Die grote massamoord vond plaats in de bossen. Maar daarvan zijn geen beelden. Zo kan al snel een vertekend beeld ontstaan.

Om 'de waarheid' geen geweld aan te doen, heb ik er met nadruk op gewezen dat er ter plekke wel degelijk ook van alles gebeurde. Zo wordt de gecompliceerde en gelaagde werkelijkheid van toen recht gedaan. Dat is ook geen vrijpleiten van Dutchbat. Het gaat en ging mij om een zo zuiver mogelijke reconstructie van de gebeurtenissen en om de verklarende analyse daarvan. Het is niet aan de historicus te bepalen welk moreel, politiek of militair oordeel daarbij hoort. Verklaren is iets heel anders dan zo'n oordeel vellen.

Als Erna Rijsdijk meent dat de massamoord bij Srebrenica voorspeld had kunnen worden, verwart zij een algemeen inzicht over de gevaren van (grote) gewelddadigheid met kennis over een specifieke massamoord. Die kennis was er niet. En hoe zou dat ook hebben gekund als noch de aanval op Srebrenica lang te voren gepland was noch de uitbraakpoging van de moslimmannen eerder aan de orde was dan ten tijde van de verovering.

In het algemeen lijkt zij de eigen dynamiek van het historisch proces te miskennen. Onzekerheid is een hoofdkenmerk, zeker in situaties als hier aan de orde. De zorgvuldige reconstructie in het NIOD-rapport heeft dat nog eens bevestigd. Daarmee is 'de waarheid' gediend en oordeelsvorming zou zich op daarop dienen te baseren. Ook zonder de aanname van voorkennis van deze specifieke massamoord kan men tot vernietigende conclusies komen. Omgekeerd is 'de waarheid' niet gediend met de ongegronde bewering dat bepaalde gebeurtenissen en ontwikkelingen voorspeld hadden kunnen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden