Weblog

Minder dan een mens

Het 'ontmenselijken' van minderheidsgroepen speelt een belangrijke rol bij genocidaal geweld. Mark van Vugt over het proces dat hieraan ten grondslag ligt.

Een herdenkingsceremonie voor slachtoffers van de genocide in Rwanda, 20 jaar geleden.Beeld getty

Twintig jaar geleden keek de wereld toe hoe in Rwanda de Hutu-meerderheid over een periode van 100 dagen tussen de 500 duizend en 1 miljoen Tutsi's en gematigde Hutu's afslachtte. Er dreigt nu opnieuw een genocide in Afrika. Dit keer in de Centraal Afrikaanse Republiek waar christelijke en moslim-milities tegenover elkaar staan. Gelukkig is de wereld een stukje wijzer geworden en stuurt de VN waarschijnlijk nog tijdig een grote internationale troepenmacht die kant op.

Genocide is uiteindelijk een gevolg van een diepgeworteld wij/zij denken bij de mens, waarbij leden van een andere groep die er anders uitzien of anders denken worden gewantrouwd en als vijand worden gezien. Dit noemen we tribalisme.

Kakkerlakken
Een belangrijk kenmerk van dit wij/zij denken is dat de leden van de andere groep niet langer meer als mensen worden beschouwd. Psychologen noemen dat verschijnsel 'ontmenselijking'. Het is welbekend dat de Hutu-meerderheid in Rwanda de Tutsi's beschouwde als parasieten en kakkerlakken. Een van de radiostations in Rwanda speelde een aanwakkerende rol in de genocide door Hutu's herhaaldelijk op te roepen om 'de kakkerlakken uit te roeien'.

Ook de nazi's maakten ten tijde van de Tweede Wereldoorlog dankbaar gebruik van dit mechanisme. Joden werden als minderwaardige untermenschen neergezet. De gebeurtenissen in Rwanda en Nazi-Duitsland laten zien wat voor gevolgen ontmenselijking kan hebben. Op kleine schaal zien we deze ontmenselijking terug in voetbalstadions, waar zwarte spelers apengeluiden moeten aanhoren en er bananen op het veld worden geworpen.

Uitgestelde empathie
Het blijkt verassend eenvoudig om ontmenselijking op te wekken bij gewone burgers. In een Amerikaans onderzoek kregen studenten op een computerscherm een poppengezicht te zien dat stapsgewijs veranderde in een mensengezicht. Als ze vooraf verteld werden dat het bij het mensengezicht om iemand van hun eigen universiteit ging, dan gaven ze eerder aan dat de pop in een mens was veranderd dan als ze een gezicht van een student van een concurrerende universiteit verwachtten. Aan de breingegevens van de onderzoeksdeelnemers was te zien dat het hersengebiedje wat verantwoordelijk is voor empathie en inlevingsvermogen later werd geactiveerd als men een student van een andere universiteit verwachtte te zien.

In een ander onderzoek waar ik bij betrokken ben lieten we een groep christelijke studenten kijken naar foto's van christenen en moslims. Daarna moesten ze die personen beoordelen op zowel als typisch menselijk beschouwde eigenschappen zoals 'beschaafd', 'bewust' en 'moreel', als meer dierlijke eigenschappen zoals 'impulsief' en 'wild'. We vonden dat de christelijke studenten vaker de typisch menselijke eigenschappen aan hun eigen groep toekenden, terwijl ze de dierlijke eigenschappen juist meer aan de moslims toedichtten. Dit effect was overigens sterker voor de christenmannen dan de christenvrouwen.

Biologische soorten
Tenslotte de vraag waarom de mens als enige diersoort individuen van de eigen soort als inferieure wezens behandelt. Een speculatief antwoord is dat wij zo groepsgericht zijn dat we andere groepen mensen soms letterlijk als andere diersoorten zien. Een andere taal, religie, andere kleding of andere gewoonten leiden ertoe dat we groepen als biologische soorten gaan zien.

We noemen dat verschijnsel, bedacht door de Freudiaanse psycholoog Erik Erikson, een pseudosoort. De oorsprong van de pseudosoort zou wel eens kunnen liggen in onze evolutionaire geschiedenis waarin wij, Homo sapiens, de aarde deelden met verschillende andere mensensoorten zoals de neanderthaler. Door hen als minder menselijk te zien, konden onze voorouders deze 'inferieure' menssoorten zonder al te veel wroeging aan de kant schuiven.

Wees dus beducht op taalgebruik dat erop kan wijzen dat leden van minderheidsgroepen in de samenleving worden weggezet als minder-dan-mensen. Vooral wanneer opinieleiders zoals politici ontmenselijkende termen gaan gebruiken om andere groepen als minderwaardig weg te zetten is mogelijk de eerste stap gezet in de richting van genocide.

Mark van Vugt (1967) is evolutionair psycholoog en hoogleraar aan de Vrije Universiteit Amsterdam. Voor Vonk, het zaterdagse achtergrond- en opiniekatern van de Volkskrant, blogt hij geregeld over de 'vreemde, buitenissige en saillante aspecten van menselijk gedrag'. Hij is op Twitter te volgen via @ProfMarkvugt.

Mark van VugtBeeld Els Zweerink
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden