Opinie

'Milieuactivisten misbruiken wetenschap om tegengeluid te kunnen negeren'

Een nieuwe godsdienst rukt op, een Groene Godsdienst met milieuactivisten als de predikers, schrijft trendwatcher Adjiedj Bakas. 'Net zo fanatiek en antiwetenschappelijk is als haar voorgangers.'

Op een boorlocatie in Boxtel staat een protestbord tegen de mogelijke proefboringen van schaliegas.Beeld anp

'Een avond waarop iedereen het eens is, is een verloren avond', zei Albert Einstein ooit. Wil zo'n avond een succes zijn, dan moeten verschillende visies, ideeën en opvattingen open met elkaar bediscussieerd worden. En objectief wetenschappelijk onderzoek moet dan volgen.

Helaas is in ons land nu een trend waarneembaar die tegen de geest van Einstein ingaat. Een groep van 54 hoogleraren meldde onlangs in een manifest geen proefboringen naar schaliegas te wensen.

Kamerleden stellen dat er alleen proefboringen mogen komen als er gegarandeerd geen risico's aan vastzitten, terwijl je risico's natuurlijk nooit helemaal kunt uitsluiten. Nieuwsuur bezondigt zich aan stemmingmakerij tegen schaliegas door een optocht van huilebalken zendtijd te geven en andersdenkenden nauwelijks aan het woord te laten. Nog voordat enig onderzoek is gedaan, roepen bestuurders 'schaliegasvrije gemeenten' uit.

Genetisch gemodificeerd voedsel
De parallellen met het verzet tegen genetisch gemodificeerd voedsel zijn sterk. Activisten van Greenpeace vernietigden landbouwarealen waar de Universiteit Wageningen proeven deed met genetisch gemodificeerd voedsel. Louise Fresco schreef onlangs dat Europa een gebrek aan vertrouwen heeft in genetisch gemodificeerd voedsel. Dit weerspiegelt volgens haar een Europees wantrouwen in de wetenschap in bredere zin en beïnvloedt investeringen in onderzoek en ontwikkeling.

Gerespecteerde, onafhankelijke instellingen in Europa hebben volgens Fresco echter aangetoond dat genetisch gemodificeerde gewassen juist kunnen bijdragen aan een duurzame voedselproductie. Zij roept op tot politieke moed om de ideologische patstelling tussen ngo's, producenten, consumenten en wetenschappers te doorbreken. Ze heeft gelijk. Maar waar komt het wantrouwen jegens de wetenschap vandaan? Ik zie drie belangrijke oorzaken.

Na zestig jaar vrede en welvaart zijn we in het Westen boven in de behoeftepiramide van Maslow terechtgekomen. Materieel gezien hebben we alles. In de postmateriële economie die nu opkomt worden immateriële behoeften, zoals zingeving en spiritualiteit belangrijker. In postchristelijk Europa krijgt deze trend onder meer vorm in de 'Groene Kerk'. De god die centraal staat in deze kerk is Moeder Aarde en haar leer heet 'duurzaamheid'.

Dat duurzaamheid vaak op gespannen voet staat met innovatie heeft te maken met een van de centrale beginselen van de milieubeweging, te weten het 'voorzorgsbeginsel'. Dit beginsel bepaalt dat, als er naar aanleiding van een of andere nieuwe technologie een kans is op schade aan het milieu, en wetenschappers zijn het niet eens over dat effect, de bewijslast ligt bij degenen die de nieuwe technologie introduceren. Het zal niet verbazen dat in de praktijk het voorzorgsbeginsel wordt gebruikt om de inzet van nieuwe technologie tegen te houden of te vertragen.

CO2-mythe
Er zijn ook wetenschappers die zich ontpoppen tot predikers van de Groene Kerk. Kijk naar de klimaatwetenschap, waar in de afgelopen twintig jaar een spraakmakende groep mensen het evangelie van de opwarming van de aarde en de CO2-mythe verkondigde. Hun wetenschap dient een politiek doel en is gebaseerd op exterieure, semireligieuze afwegingen: ingrijpen in de natuurlijke orde (c.q. Gods schepping) is voor hen taboe. Collega-wetenschappers die de uitkomsten van het Intergovernmental Panel on Climat Change ter discussie stelden, werden daarom van meet af aan verguisd. Het universitaire metier wordt zo bezoedeld door politisering en ideologisering. Wil zij weer serieus genomen worden, dan moet ze depolitiseren en ontideologiseren. Andersdenkenden moeten verwelkomd worden, want zo krijg je een open debat. Om Albert Einstein nog maar eens te citeren: 'De mens die niet toestaat dat hij verrast wordt, geen flits van intuïtie kent, geen veronderstellingen maakt, geen risico neemt, leeft in een afgesloten cel.'

Het wantrouwen in de wetenschap wordt versterkt door fraude in verschillende soorten en maten. Je kunt denken aan tendentieus onderzoek dat in opdracht van marktpartijen wordt verricht, met uiteindelijk maar één doel: de in commercieel opzicht meest wenselijke conclusie trekken. Wetenschappers zullen daarom meer duidelijkheid moeten geven over hun samenwerkingsverbanden en financieringswijzen. Wanneer je als wetenschapper door een bedrijf wordt gefinancierd, dan zul je het publiek duidelijk moeten maken dat niet automatisch geldt 'wiens brood men eet, diens taal men spreekt'. Ook bedrijven hebben er uiteindelijk belang bij tegengesproken te worden; ook in bestuurskamers van multinationals moet men zich realiseren dat je alleen vooruit komt als je niet alleen ja-knikkers om je heen hebt.

Wethouder Peter van de Wiel van Boxtel tijdens een informatieavond van actiecomite Zeg Nee tegen SG over de winning van schaliegas.Beeld anp
 
Hun wetenschap dient een politiek doel en is gebaseerd op exterieure, semireligieuze afwegingen: ingrijpen in de natuurlijke orde (c.q. Gods schepping) is voor hen taboe

Behalve door geloof en fraude wordt wetenschap vertroebeld door moderne media. Iedereen kan tegenwoordig zijn mening verpakken in (semi-)wetenschappelijke termen en deze vervolgens verspreiden via het internet. Wetenschappers moeten, kortom, rekening houden met de opkomst van amateurwetenschap, mede door internet en de grote hoeveelheid vrije tijd die de mensen hebben. Nieuwsgierige, naar kennis hunkerende burgers gaan zelf op onderzoek uit en vormen zich een mening.

Samenzweringstheorieën
Dat leidt regelmatig tot ontsporingen - zie de vele samenzweringstheorieën die op internet de ronde doen - maar in wezen is dit een positieve trend. Hoe meer mensen zich onderzoekend en nieuwsgierig opstellen, hoe sneller we als mensheid nieuwe kennis verwerven die ons gezamenlijk vooruit helpt. Wil de wetenschap weer serieus worden genomen, dan moeten outsiders, omdenkers en insiders elkaar gaan versterken in plaats van elkaar te verketteren.

De meeste mensen willen geen toekomst, die willen dat alles de komende dertig jaar een beetje voortkabbelt en bij het oude blijft. De eerste auto's werden in de VS beschoten, omdat de paarden ervan op hol zouden slaan. Ook de fabrieken die verrezen tijdens de Industriële Revolutie werden gezien als gevaarlijk en vervuilend. In het begin klopte dat ook, maar ze werden steeds beter. Uiteindelijk bracht de Industriële Revolutie de mensheid ongekende welvaart en we groeiden van 2 naar 7 miljard mensen in slechts 150 jaar.

Weerstanden herhalen zich, patronen van toen keren terug. Een nieuwe godsdienst rukt op in postchristelijk Europa, een Groene Godsdienst die net zo fanatiek en antiwetenschappelijk is als haar voorgangers, ook al bedient ze zich regelmatig van de taal der wetenschap. We zullen daarmee moeten leren omgaan, hoe ongemakkelijk dat ook voelt.

Maar de toekomst is niet voor bange mensen, de toekomst is voor mensen met lef. Moedig voorwaarts dus.

Adjiedj Bakas is trendwatcher. Onlangs verscheen zijn boek The State of Tomorrow.


 
De meeste mensen willen geen toekomst. Ze willen dat alles bij het oude blijft
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden