ColumnArno Haijtema

Mijn moeder is in stilte begraven

Beeld Arno Haijtema

In het coronatijdperk is mij plotseling duidelijk geworden hoe belangrijk rituelen zijn – en hoeveel meer ik daaraan ben gehecht dan ik me had gerealiseerd. Geboorten in ons gezin werden gevierd met een kaartje, beschuit, kraambezoek en een bloemenzee – onbekommerd geluk. We vervulden die rituelen rond het nieuwe leven vrolijk en, zoals alles toentertijd, met een vleugje ironie. Ook het huwelijk (in kleine kring, een etentje met naasten) voltrok zich met een mengeling van lichte ernst en zelfspot.

Vorige week greep ik met mijn familie, in een staat van verdoving, opnieuw naar het houvast dat rituelen blijken te zijn. Op donderdagochtend 12 maart overleed onze moeder Joop Haijtema-Berends (89). We waren bij haar toen ze haar doodsstrijd voerde. Dezelfde dag kwam de uitvaartzorg om Joops afscheid te bespreken. Er zou condoleancebezoek komen in het appartement in het zorgcentrum. Op de dag van de begrafenis, afgelopen woensdag, zou er een uitvaartdienst zijn in de protestantse kerk, de gemeenschap waar zij de warmte vond die ze in haar jeugd heeft gemist. Op de begraafplaats aan de rand van de duinen zouden we na de teraardebestelling in de aula een glas wijn drinken.

Vrijdagmiddag werden de rouwkaarten bezorgd. Nog voor we er een hadden verstuurd, belde de uitvaartzorg. De condoleance in het zorgcentrum werd om veiligheidsredenen verboden. De kaarten konden in de prullenbak. Gelaten lieten we de mededeling bezinken en richtten ons op de kerkdienst. De dominee kwam langs. Nee, het koor waarin Joop ooit zelf had gezongen, kon niet komen: kwetsbare oude mensen. De vrijwilligers van de kerk (allen op leeftijd) hadden besloten de dienst te mijden. Begrijpelijk – we namen zelf wel een bluetoothspeaker mee.

Met de uitvaartzorg spraken we af dat we in het weekend zouden bepalen of de kerkdienst doorgang kon vinden. Toen pas drong tot ons, de nabestaanden, door dat we de rouwenden moesten verlossen van hun twijfel, die werd gevoed door angst voor besmetting en (onterechte) wroeging: we schrapten de dienst. Er kwam een nieuwe rouwkaart, met de mededeling dat de uitvaart zou plaatsvinden in besloten kring. Joops laatste gang naar het middeleeuwse kerkje blijkt zij nu bij leven, op Eerste Kerstdag, te hebben gemaakt.

Woensdagmiddag stonden we met dertig familieleden en vrienden op respectabele onderlinge afstand rond het graf waar ook mijn vader ligt. Zo kil en kaal, dacht ik eerst. Ons houvast leek verpulverd. De bezoekers hielden afstand, maar hun warmte was voelbaar. Omdat er verdriet was. Omdat er werd gebeden en Joops favoriete muziek klonk uit de bluetoothspeaker naast het gapende gat. Omdat er een bloemenzeetje kabbelde. Omdat de merels zongen. Omdat Joop werd geprezen en lichtelijk bekritiseerd; ze was geen heilige. We dronken een bekertje witte wijn en zwaaiden ten afscheid naar elkaar. Kleine rituelen met een zalvende kracht op onze licht geschroeide ziel.

Woensdagavond bezorgde ik een paar vertraagde rouwkaarten bij voormalige medebewoners van Joop – de rol van aanzegger is merkwaardig bevredigend. De gordijnen van haar appartement waren gesloten. Het restaurant, het kloppende hart waar iedereen nog geen week geleden stipt op tijd binnenliep of -rolde voor de maaltijd, was uitgestorven wegens het coronaprotocol. Bezoek in het gebouw is nauwelijks welkom, de 80- en 90-jarigen met wie Joop tafel en dagen deelde, zijn permanent op hun kamer. Gesloten deuren. Zij konden geen afscheid nemen. Sommigen zijn Joop door hun haperende hersenen misschien al vergeten, mij staan zij nog helder voor de geest. Mijn blik ging langs ramen waar het licht nog brandde. Het was stiller dan stil.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden