Michiel de Ruyter kan dienen voor elk doel

Talloze schrijvers en politieke groeperingen hebben Michiel de Ruyter als spreekbuis laten fungeren voor hun eigen belangen.

Frank Lammers als Michiel de Ruyter. Beeld ANP Kippa

Deze week verstoorde een groep betogers de première van de film Michiel de Ruyter bij het Scheepvaartmuseum te Amsterdam. Deze actiegroep, die zichzelf Michiel de Rover noemt, protesteert tegen 'de koloniale geschiedvervalsing die om De Ruyter heen hangt en het verheerlijken van zeeschurken', aldus hun Facebookpagina. Daarop staat ook dat Michiel de Rover een verzameling van verschillende actiegroepen is: Doorbraak, Strijd tegen Racisme, Internationale Socialisten en Zwarte Piet Kenniet Rotterdam.

De actiegroep gebruikt Michiel de Ruyter voor doeleinden die maar weinig met de film zelf te maken hebben. Wat dat betreft past ze in een lange traditie. Al sinds de dood van Michiel de Ruyter hebben talloze schrijvers, dichters en groeperingen de held gemanipuleerd, gekneed en bewerkt, opdat hij als spreekbuis voor de eigen politieke belangen kon fungeren. Duidelijke pieken zijn er in tijden van oorlog en herdenkingsjaren, zoals zijn 300ste en 400ste geboortejaar (1907, 2007).

Lotte Jensen. Beeld x

Dapperheid

De admiraal werd in de loop der tijd door zeer uiteenlopende politieke groepen toegeëigend, onder meer door 18de-eeuwse patriotten, 20ste-eeuwse NSB'ers en 21ste-eeuwse liberalen.

Patriotse verheerlijking van De Ruyter vinden we onder meer bij de Haarlemse boekhandelaar Adriaan Loosjes. In 1784 schreef hij een epos in tien boeken over De Ruyter, waarin hij hem postuum inlijfde bij de patriottenbeweging. Bijna dertig jaar later, tijdens de Franse inlijving, was hij een stuk verzoeningsgezinder en portretteerde hij De Ruyter in De laatste zeetogt van admiraal De Ruiter (1812) als nationale verzetsheld en familieman. De Ruyter was nu het symbool van eendracht en huiselijkheid in tijden van oorlog.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd De Ruyter opnieuw naar voren geschoven vanwege zijn dapperheid, maar nu door de bezetters. De NSB'ers zagen in hem een held, omdat hij voortdurend strijd tegen Engeland had geleverd. De tentoonstelling die het Rijksmuseum in 1942 aan hem wijdde, werd als eerste bezocht door Anton Mussert, terwijl 500 leden van de Nationale Jeugdstorm in 1944 een cantate over De Ruyter opvoerden als eerbetoon.

Commercie

In 2005 traden weer heel andere belangen op de voorgrond. Voormalig Tweede Kamerlid Zsolt Szabó (VVD) pleitte voor een grootscheepse herdenking, omdat hij Michiel de Ruyter als 'een ware liberaal' beschouwde, 'die de economische belangen van Nederland en de vrijheid van godsdienst verdedigde'. Die twee zaken behoorden volgens hem tot 'de kern van de Nederlandse identiteit'.

Zo bezien is er niets nieuws onder de zon. De betogers kapen de film om hun eigen politieke standpunten naar voren te schuiven, en tonen zich conform hun antiheld behoorlijk roofzuchtig. De maker zelf doet dat overigens ook, want hij komt er rond voor uit dat zijn Amerikaanse, Republikeinse achtergrond van invloed was op de keuzes die hij maakte (V, 27 januari). Deze Michiel de Ruyter is misschien Amerikaanser dan we in eerste instantie zouden vermoeden.

Waar twee honden vechten om een been, gaat de derde er mee heen, en dat is de commercie. Want laten we niet vergeten dat deze Michiel vooral commerciële doelen dient: actie, vermaak en liefdesdrama moeten het grote publiek naar de bioscoop lokken. Daar is overigens helemaal niets mis mee. In dat opzicht zie ik weinig verschil met andere grote publiekstrekkers als Nova Zembla of Gooische Vrouwen II.

Lotte Jensen is auteur van De verheerlijking van het verleden. Helden, literatuur en natievorming in de negentiende eeuw (Nijmegen: Vantilt, 2008).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.