Ombudsman Jean-Pierre Geelen

#MeToo: van individuele casestudies wordt niemand wijzer, hooguit de relbeluste sensatiezoeker

Over #MeToo, 'naming and shaming' en de privacy van 'verdachten'. Van casuïstiek volgens de methode n=1 wordt niemand wijzer.

'Zat ik per ongeluk met de Privé, de Telegraaf of Bild op schoot?', vroeg een lezer zich af bij de krant van afgelopen dinsdag. Geen artikel heeft in de kortstondige praktijk van dit ombudsloket zoveel stof doen opwaaien als de onthulling over de studieleider van de Toneelschool Arnhem die in de jaren negentig jarenlang seks had gehad met leerlingen. Met naam en toenaam stond hij in de krant, inclusief (oude) portretfoto. 'De moordenaar van Anne Faber wordt beter beschermd', verzuchtte een lezer.

Inderdaad niet vintage Volkskrant.

Journalistiek gesproken mankeerde er niets aan het verhaal. Het was grondig uitgezocht met twaalf bronnen. De beschuldigde, die zeventien jaar geleden is ontslagen om de kwestie, is keurig om wederhoor gevraagd, hij ontkende ook niet. Maar had het in de krant gemoeten, en op deze wijze? De klachten van lezers (en sommige redacteuren) logen er niet om. 'Waarom zo'n oude affaire oprakelen?', vroeg een lezer. 'Welk doel dient dit verhaal?', vroeg een ander zich af. Een vrouw ('Ja, #MeToo'): 'Dit soort sensatie en heksenjacht is niet wat wij vrouwen willen met deze noodzakelijke nieuwe beweging'.

Gradaties

Het lijken bijltjesdagen in de media. Nieuwe namen kunnen elk moment vallen. Aanleiding zijn uiteraard de schokkende onthullingen rond onder anderen Bill Cosby, Fox-baas Bill O'Reilly en Hollywoodproducer Harvey Weinstein. De #MeToo-openbaringen die volgden dienen een doel: wereldwijd steunen ze slachtoffers om hun schaamte en zwijgen te doorbreken. Dilemma voor de melders: wie een naam noemt, doet aan naming and shaming, wie geen naam noemt, besmeurt een hele omgeving (een bedrijf, een redactie).

Verwarrend: in de #MeToo-discussie worden vele gradaties op een hoop gegooid. Een suggestief mailtje is van ander kaliber dan structurele verkrachting. Kern is ook niet de seks, maar machtsmisbruik en handelingen tegen andermans wil.

Bewijzen

#WeToo: ook deze krant liet zich niet onbetuigd. Uiteraard met de spelregels van het journalistieke handboek in de binnenzak, maar juist rond het gevoelige thema van grensoverschrijdend gedrag van individuen lijken die niet altijd meer te voldoen. Vorige week had columnist Sarah Sluimer op de site van de Volkskrant drie 'verdachte' mannen uit haar omgeving anoniem beschreven. Snel daarna zong de naam van een van hen rond op sociale media. Na het nieuwsbericht op de site (een dag later) dat uitgeverij AtlasContact een redacteur op non-actief had gezet, was de cirkel rond. Het oordeel was geveld, in een zaak zonder (bekende of bewezen) feiten.

Compassie met de aangeklaagde is misschien misplaatst, maar de schandpaal oogt niet fraai naast de dorpspomp. De vraag is ook of deze zaak de expliciete onthulling (door wie dan ook) waard was. In dit geval heb ik mijn twijfels, maar dat is net het probleem: naar (bewezen) feiten blijft het gissen. Ook adjunct-hoofdredacteur Pieter Klok uitte in de krant al zijn twijfels: 'Achteraf gezien vind ik columns en essays niet de goede plek voor beschuldigingen, ook al omdat ze soms toch herleidbaar blijken.'

n=1

De Volkskrant deed onbewust mee aan eerdergenoemde verwarring: voor zover te beoordelen valt, is er een hemelsbreed verschil tussen het gedrag van de redacteur en dat van de toneeldocent.

En hoe goed uitgezocht ook: van casuïstiek volgens de methode n=1 wordt niemand wijzer, hooguit de relbeluste sensatiezoeker. Dan liever dieper gravende achtergrondverhalen over de aard van het fenomeen, die de Volkskrant trouwens óók had.

Ook de hoofdredacteur verwerpt sensatiezucht. Het thema misbruik is een maatschappelijk relevant onderwerp, sinds #MeToo weer urgent. Het geval van de toneelschool was volgens hem 'een aansprekend voorbeeld van hoe zoiets in de praktijk werkt'. Casuïstiek? 'Het staat in dit geval voor iets groters.'

Alleen film- en theaterwereld?

Dat kan zijn, maar een (oude) portretfoto lijkt mij weinig toevoegen, hij vergroot enkel de perceptie van een heksenjacht - precies wat niet de bedoeling was. De hoofdredacteur geeft toe dat er 'iets wringt' met de gewoonte om portretten te plaatsen van mensen die (gedwongen) aftreden, terwijl verdachten van justitie meer privacy krijgen.

De perceptie werd bevestigd door de oproep in deze krant om nieuwe gevallen 'binnen de film- en theaterwereld' te melden. Sommige redacteuren, en meer nog lezers, voelen zich ongemakkelijk bij die oproep. Een kliklijn? Hoeveel gevallen gaan we melden? En waarom alleen film en theater?

De hoofdredacteur zegt dat veel is gereageerd op de oproep. Dat leidt tot meer onthullingen binnenkort, ook buiten toneel en film. Maar niet eindeloos: 'De kwesties worden grondig onderzocht; we plaatsen alleen als ze nieuw licht werpen op het thema of als ze zeer schokkend of omvangrijk blijken'.

Tunnelvisie

Alle nu 'bekende' gevallen en openbare getuigenissen illustreren nog iets anders: ze speelden zich allemaal af in wat je de biotoop van de mediawereld zou kunnen noemen: de brede kring van kunst, cultuur en media. Journalisten kunnen bij het kijken naar de wereld moeilijk hun ogen sluiten in hun eigen omgeving, maar het gevaar is dat van de tunnelvisie, de verkokerde blik. De huisarts, de gemeenteambtenaar, de loodgieter en vele anderen lijken aanzienlijk minder snel in de krant te komen, tenzij het gaat om zeer ernstige en structurele gevallen.

Dat heeft iets willekeurigs. Natuurlijk: na 'Weinstein' is het niet onlogisch de Nederlandse entertainmentwereld te onderzoeken. Maar het heeft ook iets dubbelhartigs: het is nu eenmaal 'lekkerder' lezen over een (semi-)BN'er dan over de anonieme registeraccountant op een regiokantoor.

Overal mijnenvelden

Geheimpje: ongelijke verhoudingen en (seksueel) misbruik komen in het hele leven voor. Keer op keer kun je verhalen maken (en dat gebeurt ook) van 'nieuwe' verrotte oorden: de katholieke kerk, sport, defensie, onderwijs. Ooit zal een medium onthullen dat de hele wereld een mijnenveld is.

Ook opmerkelijk: over de talrijke onthullingen rond de katholieke kerk heeft destijds geen lezer geklaagd. Het verschil met de #MeToo-gevallen is wellicht dat instituties waar misbruik structureel lijkt ingebakken moeten worden aangepakt, maar dat de Volkskrantlezer geen voorstander is van de herinvoering van de schandpaal voor individuen.

De les: niets mis met onthullingen over structuren en misstanden. Maatvoering is belangrijk, smaken verschillen. Je grenzen bewaken is soms nog best lastig. Ook voor een krant.

De Ombudsman behandelt vragen, klachten en opmerkingen over de inhoud van redactionele pagina's en journalistieke aanpak.

ombudsman@volkskrant.nl, volkskrant.nl/ombudsman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden