Opinie

Met zaak tegen Gazprom toont EU haar tanden

Door Gazprom aan te pakken, raakt de EU Poetin hard. Maar regels gelden nu eenmaal voor iedereen.

Een ondergrondse gasopslagplaats in het westen van Oekraïne. Beeld reuters

De Russische president Poetin heeft de Europese afhankelijkheid van de natuurlijke gasreserves van zijn land jarenlang als wapen in zijn buitenlandpolitiek gehanteerd, zonder bang te hoeven zijn zich door de Europese Unie in de kaarten te laten kijken; tot nu toe tenminste. Nu de EU een kartelzaak tegen het door de staat gecontroleerde gasconglomeraat Gazprom begint, geeft Europa een duidelijk signaal af dat Poetins bruutheid niet meer zo intimiderend is als deze eens was.

De boodschap van de Europese commissaris voor Mededinging dat de regels van de markt voor iedereen gelden, is er een die Poetin al jaren naast zich neer legt. Het gebruik van economische en juridische middelen om zijn politieke doelen te bereiken is al lang een kenmerk van zijn regeerstijl. Meer dan tien jaar geleden onteigende het Kremlin Joekos, destijds goed voor 20 procent van de totale Russische productie, en zette oprichter Michail Chodorkovski op basis van verzonnen aanklachten wegens belastingontduiking tien jaar gevangen.

Alle grote spelers in de Russische energie-centristische economie begonnen hierna politiek in de pas te lopen en stelden Poetin zo in staat om de olie- en gasexporten van het land te gebruiken als een geopolitieke stok om andere landen mee te slaan. EU-landen die hij dankzij de NAVO niet militair kon intimideren werden gepaaid met kortingen - of gestraft met prijsverhogingen.

Trouwe vriend

Zo is de Hongaarse premier Viktor Orbán de trouwste vriend van Poetin in Europa (alhoewel het erop lijkt dat de Griekse premier Alexis Tsipras hier verandering in wil brengen), terwijl Poolse leiders voortdurend hebben gewaarschuwd dat Rusland weer een bedreiging voor Europa kan worden. Als resultaat hiervan betaalt Hongarije Gazprom 260 dollar per duizend kubieke meter gas en Polen 526 dollar, het meeste van de hele EU.

De Polen hebben een hoge prijs betaald, maar ze hadden het bij het rechte eind. Het neerhalen van vlucht MH-17 boven het oosten van Oekraïne vorig jaar juli leek het begin van het eind van de Russische reputatie als beschaafd land te betekenen. En nu is er ook nog de hoorzitting die in Londen gehouden wordt over de moord op Alexander Litvinenko, een dissidente KGB-spion. Al vroeg in deze hoorzitting beweerde de advocaat van de familie Litvinenko dat het bewijs in de zaak regelrecht naar Poetin leidt.

De Russische economie zucht al onder de westerse sancties die zijn opgelegd in antwoord op de annexatie van de Krim door het Kremlin en de voortdurende agressie in Oost-Oekraïne. Er wordt verwacht dat de productie dit jaar bijna 4 procent zal dalen en de kredietratings van het land zijn verminderd tot 'junk' of 'near junk'-status.

De Russische president Vladimir Poetin schudt de hand van de Hongaarse premier Viktor Orbán. Beeld ap

Koekje van eigen deeg

En nu geeft de Europese Unie Poetin een koekje van eigen deeg. Door te proberen Gazprom te straffen voor zijn manipulatiepogingen van energieprijzen richt de Unie haar pijlen recht op het hart van Poetins regime.

Afgelopen zomer oordeelde het Permanente Hof van Arbitrage in Den Haag al dat Rusland 50 miljard dollar aan de aandeelhouders van Joekos moet betalen; een oordeel dat naar verwachting het hoger beroep zal doorstaan. In wezen gaf dat vonnis hetzelfde signaal af als de antikartel-actie tegen Gazprom van de EU: de regels gelden voor iedereen en gestolen goed moet worden teruggegeven.

Als Poetin Gazprom nu zou opdragen daar geen zaken meer te doen, zou Europa een afname van 30 procent in de aanvoer van gas natuurlijk niet makkelijk kunnen opvangen. Maar dit is onwaarschijnlijk: natuurlijke hulpbronnen zijn verantwoordelijk voor 70 procent van de Russische export, en overboekingen van de inkomsten van Gazprom alleen al bedragen minstens 5 procent van het nationale budget. De afgelopen tien jaar waren de stijgende olie- en gasprijzen de motor van een snelle bbp-groei, wat de populariteit van Poetin veilig stelde en hem de middelen verschafte om de Russische militaire slagkracht, nu zichtbaar in Oekraïne, te herstellen.

Schaliegas

Met andere woorden, Gazprom en de Russische regering zijn minder goed in staat het verlies van de Europese markt op te vangen dan vice versa. Gezien de harde onderhandelingen met China tijdens Poetins wanhopige zoektocht naar andere afnemers, is dreigen met het afknijpen van de exporten naar Europa een onverstandige tactiek.

Er nadert langzaam een moment van de waarheid. Een groot deel van de wereld werkt eraan de afhankelijkheid van tijdelijke of onfrisse energieleveranciers te verminderen door middel van nieuwe technologieën zoals schaliegas en -olie en door meer af te nemen uit landen zoals Australië, Noorwegen, Qatar en de Verenigde Staten (dat de restricties op de export van natuurlijke grondstoffen heeft verzacht).

Of Poetin het nu leuk vindt of niet, deze trend zal hem dwingen de verantwoordelijkheid voor zijn daden te aanvaarden. De EU mag dan niet in staat zijn de Krim aan Oekraïne terug te geven, maar haar juridische acties moeten Poetin erop wijzen dat zijn hardhandige aanpak niet veel langer effect zal sorteren.

© Project Syndicate
Vertaling: Melle Trap

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden