Opinie

Met wegvallen Amerikaans leiderschap, moet Europa meer gaan doen

Nu Amerikaans leiderschap voor het eerst weg lijkt te vallen, zal Europa meer moeten doen.

Alle nog levende presidenten van de VS Beeld getty

De verkiezing van Donald Trump heeft voor veel Europeanen nog eens onderstreept dat Amerika de weg kwijt is en dat er niet meer op het transatlantisch bondgenootschap gerekend kan worden. Maar ook zij die het Amerikaanse glas liever nog als halfvol zien, hebben moeite veel vertrouwen te hebben in een voortzetting van nauwe samenwerking tussen Europa en de VS. Amerika maakte na 1945 regelmatig fouten, maar nu lijkt Amerika zelf 'fout'.

Maar 'fout' gemeten aan welke standaard? Dat is nog altijd die van de liberale democratie, die westerse landen, meer dan de meeste andere, in de praktijk hebben gebracht, en waarvan de basisprincipes sinds 1945 ook maatgevend zijn geworden voor wat president Obama de 'op regels gebaseerde' internationale orde genoemd heeft. Als dat nog steeds ons uitgangspunt is in Europa, zou het kortzichtig zijn niet meer te werken aan de speciale banden die nu al decennia bestaan tussen ons en de Amerikanen. Het zou een tragische vergissing zijn er juist in deze tijd niet voor te ijveren fora, uitwisselingsprogramma's en leerstoelen op dit terrein in stand te houden en zelfs te versterken.

We leven in een wereld waarin het Westen, en de internationale orde waaraan het zoveel heeft bijgedragen, op allerlei plaatsen in de wereld wordt uitgedaagd omdat het principes vertegenwoordigt en uitdraagt waarvan veel tirannen niets moeten hebben. Die principes zijn namelijk een directe bedreiging voor hun machtsmonopolie. Het Westen is daarbij kwetsbaar omdat het zichzelf (permanent een 'work in progress') niet altijd volgens de eigen idealen gedraagt.

De aantredende regering in Washington lijkt ook weinig belangstelling te hebben voor een op regels gebaseerde internationale orde. Daarbij is Trumps ogenschijnlijke onverschilligheid tegenover Amerika's NAVO-verplichtingen van een heel andere orde dan de traditionele Amerikaanse klachten over lage Europese defensiebudgetten.

Potentieel is de situatie natuurlijk nog veel ernstiger. De kans bestaat dat de VS onder Trump zich ook afkeren van westerse principes waarvan de verdediging altijd in laatste instantie het bestaansrecht van het transatlantische bondgenootschap is geweest.

We kunnen natuurlijk de op westerse leest geschoeide internationale orde als mislukt beschouwen en met Trump inzetten op 'deals' met ongure regimes zoals dat van Vladimir Poetin. Het is niet dat afspraken met autocraten en dictators nooit kunnen, maar het is heel iets anders om die aanpak de grondslag van het buitenlandse beleid te maken. Het is een illusie om te denken dat zo'n amorele aanpak tot stabiliteit zal leiden. Erger nog is dat we onszelf, en alles waar we voor zeggen te staan als westerse samenlevingen, zo verloochenen. Toegeven aan de trend van Trump leidt ertoe dat we in het Westen wat betreft onze belangen en onze waarden met lege handen zullen komen te staan.

Toekomstig Minister van Buitenlandse Zaken van de VS, Rex Tillerson (r), met President Poetin (l) in 2012 Beeld ap

Er is dus geen alternatief voor het werk aan het behoud van onze westerse visie voor de wereld, en er is geen andere manier dan om dat gezamenlijk, in transatlantisch verband, te doen; verdeeldheid geeft tegenstanders en destructieve krachten alleen maar meer ruimte.

Nu Amerikaans leiderschap voor het eerst weg lijkt te vallen, zal Europa meer moeten doen - niet alleen voor zichzelf, maar ook voor het bondgenootschap, inclusief al die Amerikanen die hun stem op Hillary Clinton hebben uitgebracht, en daarmee op continuïteit in de transatlantische betrekkingen. Europa zal de VS moeten aanmoedigen deel uit te blijven maken van het Westen. Europeanen en Amerikanen zullen samen de handen uit de mouwen moeten steken om de transatlantische banden op alle niveaus te onderhouden.

Democratie is werk; een op democratische grondslagen gevestigd bondgenootschap onderhouden is werk; een op regels gebaseerde internationale gemeenschap in stand houden is werk. Tegenwind is geen excuus om af te stappen. Het is in de eerste plaats aan regeringen om dit werk te verrichten, maar in laatste instantie valt of staat elk democratisch project met de betrokkenheid van de mensen in wier naam het bestaat. Voorwaarden voor mensen om zich voor een publieke zaak in te zetten zijn kennis en begrip, en burgerschap.

Middelbaar en academisch onderwijs over en wetenschappelijk onderzoek naar de transatlantische betrekkingen moeten daarom op peil blijven en waar mogelijk worden versterkt. Dit heeft niets te maken met propaganda: laat het vooral ook gaan over de oorlog in Vietnam, maar ook over hoe de VS daar zelf mee hebben geworsteld; laat het zeker ook gaan over de invasie van Irak in 2003, en over de Europese kritiek op dit rampzalige plan. Laat het ook gaan over het Marshallplan, over het mensenrechtenactivisme en het humanitarisme van de naoorlogse periode; over het vreedzame einde van de Koude Oorlog. Onze aandacht nu laten verslappen zou precies de verkeerde reactie zijn op al het slechte nieuws uit de VS.

Ruud van Dijk, docent geschiedenis van internationale betrekkingen aan de UvA.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden