Opinie

Met rug tegen muur is democratie op z'n best

De SPD, de PvdA, president Hollande, de Clintons; op hun laatste benen lopen ze het best.

Beeld AFP

In weerwil van het 'Wir schaffen das', de gevleugelde woorden van Angela Merkel, zou de wereld waarin wij leven over een jaar wel eens niet meer kunnen bestaan. De Britten hebben al tot de Brexit besloten en Amerika, Frankrijk, Duitsland en ook ons eigen land staan voor verkiezingen waarin het politieke establishment kan worden weggeblazen. Nochtans lijkt niemand zich er echt druk om te maken. Ook Merkel niet. Zij zei nog geen slapeloze nachten te hebben gehad van het vooruitzicht dat Donald Trump straks in het Witte Huis kan zitten.

Het ontbreekt uiteraard niet aan bezorgde commentaren. Iedereen die een beetje politiek geschoold is, ziet wat er aan de hand is. Er wordt dus gewaarschuwd, maar dat lijkt allemaal weinig uit te maken. Het is wachten op de klap, die in het Britse geval al gekomen is, maar ook tot een vreemd soort rust heeft geleid. Hoe de Brexit er in de praktijk uit zal zien, staat nog lang niet vast, en wie weet gaat de zaak helemaal niet door, of alleen wanneer alle brokstukken tijdens onderhandelingen eerst weer op onnavolgbare wijze aan elkaar zijn gelijmd.

Zo'n 'fixit' (ook de vluchtelingendeal met Turkije is zo'n plakding) zou een grote prestatie zijn waartoe onze politici eigenlijk niet meer in staat worden geacht, maar waarop toch nog steeds in stilte wordt gehoopt. Ook door kiezers die zich door de mainstream in de steek gelaten voelen en ook wel weten dat al die nationale rattenvangers niet gaan leveren. Sterker, dat verwachten ze niet eens.

Is hier sprake van een 'drôle de guerre', de bedrieglijke stilte voor de storm zoals die ook bestond aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog? Of leven we nu in een andere tijd waarin alles met een sisser afloopt? Een echte oorlogsdreiging is er niet, elke vergelijking met september 1939 - toen Engeland en Frankrijk de oorlog aan Hitler hadden verklaard en er maandenlang niets gebeurde - is misplaatst. Maar er hangt iets onheilspellends in de lucht, zonder dat je precies kunt aanduiden wat dat is.

Dirk-Jan van Baar is historicus. Beeld x

Natuurlijk, ook deze zomer waren er weer moslimaanslagen, maar daaraan zijn we gewend geraakt en de ervaring heeft uitgewezen dat we ons daardoor niet gek laten maken. Het vergt weinig politiek inzicht om te voorspellen dat dit xenofobe partijen in de kaart speelt. Maar toen het Front National in december bij regionale verkiezingen in Frankrijk echt kon winnen, lukte dat nergens.

Ook nu worden er weer doorbraken voorspeld voor de AfD in Duitsland en antipolitici van Rome tot Den Haag. Dat gebeurt met een zekere wellust. Henryk Broder, gerespecteerd commentator van Die Welt, meent zelfs dat er een stille coup gaande is tegen Merkel in haar eigen CDU, waarbij de heren gewoon wachten tot Angela zichzelf opbrandt.

Er zullen ook nog meer e-mails opduiken die Hillary Clinton in verlegenheid brengen, al of niet dankzij hackers in dienst van het Kremlin. Het politieke sfeerbederf zit overal, waarbij het belangrijker lijkt een klimaat van verdachtmakingen tegen het westerse establishment te creëren dan dat het werkelijk tot een machtsovername komt. In Groot-Brittannië mag Theresa May de Brexit opknappen, terwijl de Brexiteers de benen hebben genomen en vanachter de coulissen toekijken.

Een opvallende rolwisseling. In de jaren dertig werden demagogen door conservatieve elites naar voren geschoven om het vuile werk te doen (wat totaal verkeerd liep), nu proberen bestuurders het hoofd boven water te houden met populistische symboolpolitiek (het boerkiniverbod in Frankrijk).

Nergens zijn de politieke straatvechters van dit moment uit op regeringsverantwoordelijkheid. Zij dreigen met revolte (Geert Wilders), om de gevestigde orde schrik aan te jagen en belachelijk te maken. Dit is nihilisme, politiek van de leegte die een machtsvacuüm moet scheppen. Anders dan in de jaren dertig wordt er geen geweld gebruikt. Het wordt alleen constant gesuggereerd, om in geval van valse beschuldigingen de vermoorde onschuld te kunnen spelen. In werkelijkheid is dit verre van onschuldig, omdat de liberale rechtstaat er niet goed raad mee weet. Het is klassieke agitatie, om het gezag er in naam van de democratie slecht uit te laten zien.

Paradoxaal genoeg zorgt dat voor een patstelling, een cordon sanitaire waarbij de rechtspopulisten zichzelf buitenspel plaatsen en de sociaal-democraten telkens weer uit hun graf opstaan. De SPD in Duitsland, de PvdA bij ons, president Hollande in Frankrijk, de Clintons in Amerika; op hun laatste benen lopen ze het best. Voor de huidige toestand is geen alternatief. Ook tegen de politiek van de leegte is niets te doen, zolang rechtspopulisten van echt geweld afzien. Het gebruik van geweld van hun kant zou ook dom zijn, daarin leggen zij het af tegen de moslimterreur. De status-quo is taaier dan velen denken, omdat de westerse democratieën (niet voor het eerst!) met de rug tegen de muur staan. Als Angela Merkel dat bedoelde met haar 'Wir schaffen das', heeft zij gelijk.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.