Opinie

'Met ranglijstjes krijg je al snel Saoedische toestanden'

Wetenschappelijke ranglijsten, gebaseerd op citatiefrequentie, werken corruptie in de hand. Dat schrijft hoogleraar Hans Clevers.

Saoedische vrouwen. Beeld afp
Saoedische vrouwen.Beeld afp

En daar stond het weer, prominent in een brief van minister Kamp aan de Tweede Kamer: 'De recent uitgekomen Times Higher Education Ranking laat zien dat Nederland evenveel universiteiten in de top 100 heeft als Duitsland.' De brief, afgelopen dinsdag verzonden, is een reactie op een onderzoek naar wat wij van Duitsland kunnen leren op het gebied van wetenschappelijk onderzoek en innovatie. Leren is goed en vergt een open geest - toch kunnen we het blijkbaar niet laten al lerende toch nog even op eigen borst te kloppen. Calimero forever. Laten we er toch maar liever voor waken ons blind te staren op ranglijstjes. Een recente ervaring uit eigen koker biedt deze waarschuwing een kader.

'Dear highly cited scientist', zo luidde de aanhef van een e-mail die ik enige tijd geleden ontving uit Saoedi-Arabië. Mijn aandacht was getrokken en, natuurlijk, mijn ego gestreeld. 'Ik hoop dat u in gezondheid leeft. Uit naam van de King Abdulaziz University (KAU) in Djedda, Saoedi-Arabië, deel ik u mee dat uw naam is geselecteerd op grond van de statistieken van ISI.' Dit ISI - het Institute for Scientific Information - analyseert de wetenschappelijke literatuur op basis van citatiefrequentie: hoe vaker een artikel door anderen wordt aangehaald, hoe hoger de impact. Ieder jaar, als het instituut de nieuwe impactranglijsten voor de wetenschappelijke tijdschriften publiceert, houden de uitgevers de adem in. Elk jaar staan Science en Nature weer bovenaan.

Beauty contest
Er worden ook citatiestatistieken bijgehouden voor individuele wetenschappers en blijkbaar kwam mijn naam in die beauty contest voor. 'Uw naam is geselecteerd door onze universiteit voor een consultancycontract. Dit programma is recent ontwikkeld door KAU om 's werelds beste wetenschappers de mogelijkheid te bieden met KAU samen te werken en te publiceren in veelgeciteerde tijdschriften.'

Ik had nooit van de bewuste universiteit gehoord en had zelfs Saoedi-Arabië nog nooit bezocht. Uit nieuwsgierigheid besloot ik in te gaan op de uitnodiging om Djedda te bezoeken en een lezing te geven. Enkele maanden later daalde ik de vliegtuigtrap af, de koele woestijnnacht in. Mijn gastheer legde me onderweg naar het hotel de nadelen van polygamie uit. Hij had zelf vier moeders gehad, terwijl de teller nu op drie echtgenotes stond. 'Helaas eisen moderne vrouwen allemaal een eigen huis.' Zijn metgezel voegde daar aan toe dat hij met één vrouw al meer dan genoeg te stellen had.

De volgende dag werd het instituut geïnspecteerd. Een twintig jaar oud gebouw dat zo te zien nog nauwelijks in gebruik was genomen: overal stonden onuitgepakte kratten met de kostbaarste apparatuur. Het personeel bestond voornamelijk uit vrouwen in ietwat onhandig ogende laboratoriumboerka's. Op de onderste verdieping liep op ooghoogte een vuile streep. 'Dit was het muizenhuis. Helaas regende het vorig jaar voor het eerst in mensenheugenis langdurig. We wisten niet dat dit gebouw op het diepste punt van de vlakte staat. Alle dieren verdronken.'

Dubbel salaris
Ik hield mijn voordracht. Aan mijn rechterhand mannen met baarden, aan mijn linker de ogen van de vrouwen. Er werden opvallend goede vragen gesteld, vooral van de linkerkant. Daarna kwam de aap uit de mouw, in een gesprek met de decaan. Hij legde een contract op tafel. Wat was mijn huidige salaris? Dat was te verdubbelen. En met een creditcard van een Saoedische bank gingen er ook nog eens geen belastingen af. Ik hoefde Djedda ook niet echt te bezoeken, als ik op de website van ISI maar zou aangeven dat ik geaffilieerd was met de King Abdulaziz University. Ze lieten me een lijst zien van collega's die al getekend hadden, allemaal Amerikanen. Ik kende er enkele van.

Terug op het vliegveld viel mijn oog op een krantenkop 'Saudi Citation Scam'. Ik googelde hierop bij terugkomst en vond een artikel in Science: 'Saudi Universities Offer Cash In Exchange for Academic Prestige'. Enkele jaren eerder bleek een journalist ontdekt te hebben dat de Saoedische universiteiten niet voorkwamen in de internationale top 500, een blamage voor het land. De internationale ranglijsten leunen zwaar op de ISI Highly Cited Scientists, zo ontdekte men. En sommige highly cited scientists zijn blijkbaar te koop. Het artikel noemde met naam en toenaam enkele van de bijna honderd wetenschappers die hadden getekend.

Nummer 186
Het wervingsprogramma had het gewenste succes: eind 2011 stond de King Saud University, de zusteruniversiteit van de KAU uit Riyad, al op nummer 186. Ik schreef een keurig briefje waarin ik bedankte voor de geboden gastvrijheid en voor de eer. Vorige week ontving ik een e-mail van een Amerikaanse emeritus hoogleraar verbonden aan Ohio University én aan KAU. 'Dear highly cited scientist'...

Zouden de prestaties van Nederlandse universiteiten ten opzichte van Duitse wellicht iets te maken kunnen hebben met het feit dat steeds meer Duitse universiteiten weigeren mee te werken aan ranglijsten?

Hans Clevers is president KNAW en hoogleraar moleculaire genetica aan het UMC Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden