Opinie

'Met Dijsselbloem als voorzitter kunnen de politieke kosten voor Nederland hoog zijn'

Het vinden van geschikte voorzitters voor EU-bijeenkomsten is erg moeilijk. Geen wonder dat Duitsland Dijsselbloem naar voren schoof. Voor Nederland was hij toch niet de beste keus, vindt Adriaan Schout van Clingendael. 'Zoals Juncker's ervaring laat zien: het leiden van de eurogroep brengt een groot politiek risico met zich mee.'

Jeroen Dijsselbloem. Beeld epa

Zoals de euro bewijst, heeft de EU geen gedeelde waarden en dat maakt het leiden van de eurogroep juist zo moeilijk. Het ontwerpen van eurobiljetten was al een hele uitdaging. Met alleen 7 verschillende biljetten (van 5 tot 500 euro) bleek zelfs de selectie van de personen die op de biljetten zouden figureren onmogelijk. Erasmus was Nederlands en protestant. Jean Monnet was natuurlijk een technocraat pur sang en alleen bij een handvol eurofielen bekend en ook nog Fransman.

Uiteindelijk illustreren de bankbiljetten de meest goedkope symbolen van eenheid (of on-enigheid!) die je je kunt voorstellen: bruggen en vensters. En zelfs deze architectonische wonderen uit onze Europese geschiedenis moesten fictief zijn omdat bestaande bruggen of vensters voor nationalistische afgunst zouden zorgen. De euro moest het symbool van onze gezamenlijke toekomst worden dat we in onze broekzakken meedragen, maar het werd uiteindelijk het symbool van het gebrek aan gemeenschappelijke waarden.

Dit maakt het leiden van de eurogroep zo lastig. De paradox van Europees leiderschap gaat over verbinden, maar met zoveel verschillen in waarden, belangen en culturen is leiderschap haast onmogelijk en moet het subtiel blijven. Daarom wordt ook zoveel nadruk gelegd op voorzitters als honest brokers en op hun neutraliteit.

Blijdschap toppositie
Het leiden van de eurogroep is waarschijnlijk de grootste uitdaging omdat dit de bijeenkomst is waar lidstaten hun strijd uitvechten en waar de gevoelige euro-dossiers in de Europese Raad worden voorbereid. De eurogroep wordt getekend door een noord-zuidverdeling, is verdeeld over de rol van de ECB, en moet ook nog eens hervormingsprogramma's tussen schuldenlanden en AAA-landen bespreken. Zoals Juncker's verleden toont, is het gemakkelijk om als voorzitter in allerlei moeilijkheden te geraken met bijvoorbeeld Merkel en andere staatshoofden over de noodzaak van euro-obligaties.

Nederland was erg blij met de toppositie van Dijsselbloem als voorzitterschap van de eurogroep. De blijdschap vloeit voort uit de frustratie van Nederland over het gegeven dat het niet behoort tot de grotere landen (niet beseffend dat voorzitters zoals Juncker, Barroso en Van Rompuy juist uit kleine landen afkomstig zijn). De kranten stonden vol over het feit dat de voorzitter altijd het best geïnformeerd is te midden van de onderhandelingen en zo uitkomsten zou kunnen sturen. Echter, het vermogen om de onderhandelingen te sturen moet niet overschat worden.

Bovendien, Van Rompuy is echt niet altijd zo goed geïnformeerd. Frankrijk en Duitsland lijken perfect in staat te zijn elkaar direct te bellen en te mailen. We hebben hem presidentiële stukken zien leveren die bijna meteen ingetrokken werden omdat Frankrijk en Duitsland hun stukken en agenda's uren later presenteerden. Naast volledig te worden overruled, toont dit aan dat hij ook volledig aan de kant kan worden gezet als dit lidstaten goed uitkomt. Van Rompuy heeft laten zien dat hij erg flexibel is (wel of geen IMF, wel of geen flexibiliteit in Deauville, wel of geen flexibiliteit in het sixpack) en niet snel beledigd is als zijn taken over worden genomen door de werkelijke machtsblokken.

Vrezen voor zijn invloed
Wat nog erger is, is dat de (economische en politieke) kosten voor Nederland, en dus voor de euro, hoog kunnen zijn. Allereerst is er geen sprake van zoiets als een neutrale voorzitter. Als Dijsselbloem onpartijdig is zal hij in de problemen komen met Duitsland alsook met andere EU-landen. Compromissen worden nu eenmaal door niemand als neutraal beschouwd. Als er iets is dat belangrijk is voor Nederland, dan zijn dat wel goede betrekkingen met Duitsland. Zoals Juncker's ervaring laat zien, het leiden van de eurogroep brengt een groot politiek risico met zich mee ten aanzien van de relaties met Duitsland.
Bovendien zal het moeilijk zijn voor Nederland om voor zijn belangen te vechten. Nadat het besluit werd genomen om Spaanse banken te steunen via het ESM, kwamen de Nederlanders, Duitsers en Finnen samen om de precieze regels te bepalen. Deze post-hoc herdefiniëring van conclusies is altijd nodig omdat ministersbijeenkomsten geen details bepalen. Nederland als voorzitter kan er niet meer aan meedoen omdat de voorzitter dan zijn eigen werk onderuithaalt en alsnog ruzies creëert. Als AAA-land moet Nederland dus vrezen voor zijn invloed omdat het gevaar in elk detail schuilt.

Ook de democratische controle wordt anders. Discussies in de Tweede Kamer die vooraf gaan aan belangrijke bijeenkomsten van de eurogroep of de Europese Raad zullen er waarschijnlijk anders uitzien. Minister Dijsselbloem beschikt nu over zoveel vertrouwelijke informatie door zijn gesprekken met politici uit de eurozone en dit kan niet allemaal onthuld worden in zijn debatten met parlementariërs.

Iers voorzitterschap
Naast deze politieke kosten betekent het voorzitterschap ook dat de zaken in eigen huis op orde moeten zijn - iets dat al moeilijk genoeg is voor Nederland zonder voorzitterschap. Het zou beter zijn geweest om een land uit te nodigen om voorzitter te worden dat al veel onderneemt om de financiële markten te tonen dat het ijverig aan het hervormen is. Een Iers voorzitterschap zou een betere optie zijn geweest.

Ministers komen en gaan. Juncker die bleef uiteindelijk bijna tien jaar aan. Nederlandse regeringen daarentegen veranderen gemiddeld elke twee jaar. Met actieve ministers die het voorzitterschap op zich nemen wordt het risico op wisselende gezichten groot - en daarmee ook periodes van lege voorzittersstoelen. Dit kan voorkomen worden door een beroepsvoorzitter te kiezen. Olli Rehn is in elk geval in 2014 beschikbaar.

Adriaan Schout is Deputy Director Research Europe aan Instituut Clingendael en heeft zeventien jaar gewerkt als trainer van het roulerende EU-voorzitterschap.
Dit artikel verscheen eerder op euforum.nl

 
Met alleen 7 verschillende biljetten (van 5 tot 500 euro) bleek zelfs de selectie van de personen die op de biljetten zouden figureren onmogelijk
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden