Column Martin Sommer

Met de nieuwe Europese Commissie zal iedereen ontevreden zijn

Wie de agenda ­beheerst, controleert het politieke spel. Dat weet iedere wethouder van een middelgrote gemeente. Deze week is de nieuwe Europese Commissie van Ursula von der Leyen begonnen. De agenda ziet er ambitieuzer uit dan ooit tevoren. ‘Voor een Unie die de lat hoger legt’, staat boven het persbericht. Von der Leyen spreekt zelf van een geopolitieke Commissie. Het is ook een digitale Commissie. Vooral het groene deel onder Frans Timmermans barst bijna uit zijn jasje van de voornemens. Europa wordt het eerste ­klimaatneutrale continent. Over een paar jaar rijden de vrachtwagens op treinen en is er een kilometerheffing tot in de krochten van Bulgarije.

De Europese Commissie heeft onder haar net aangetreden voorzitter Ursula von der Leyen een agenda die er ambitieuzer uitziet dan ooit. Beeld Getty Images

Het Europa van de populisten lijkt vergeten en de Brexit niet gebeurd. Maar is dit ook een echte agenda, zoals wij een regeerakkoord hebben waarover de partijen afspreken dat het in beginsel ook wordt uitgevoerd? De Europese Unie blijft een rare constructie en dat zie je hieraan af. Von der Leyen begon als Commissievoorzitter met achterstand omdat ze niet was uitverkoren door het Europarlement. Ze was geparachuteerd door de regeringsleiders. Om het goed te maken moest ze het Europarlement stroop om de mond smeren. Dat heeft ze gedaan.

Straks wordt de rol van de leiders van de lidstaten om deze maakbaarheidsfabriek terug te trimmen naar behapbare en vooral betaalbare proporties. Dat zal ook gebeuren. Toch beschouwt de Europese Commissie zichzelf als de Europese regering. In het Berlaymont-gebouw in Brussel is op een muur de tekst ‘die Exekutieve der Europäischen Union’ afgedrukt. Een foto ervan staat in het kritische rapport dat Adriaan Schout van Clingendael op verzoek van de Tweede Kamer schreef. Er zijn 30 duizend ambtenaren die beleid produceren, en die een grote kennisvoorsprong hebben op de lidstaten, wat betreft procedures en EU-wetgeving. Nederland kan er van meepraten met zijn stikstofcrisis.

Nederland was altijd fan van de Commissie, die als tegenhanger fungeerde van de grote landen die de dienst uitmaakten. De Commissie stond voor het handhaven van recht en regels, voor rationaliteit en onpartijdigheid. Maar de Commissie maakte zich allengs breder, ook onder druk van het steeds machtiger Europarlement. Ondanks aarzelingen bij de lidstaten, is het mechaniek nog altijd ingericht op de Ever Closer Union. Grote initiatieven als de euro en Schengen zijn half afgemaakt, en dwingen vanzelf tot verdere integratie. Daar komt de zogenoemde ‘integration by default’ bij – veel lidstaten maken wel afspraken maar komen ze niet na. DeEuropese ambtenarij springt in het gat en gaat steeds meer taken op zich nemen, zoals het bewaken van de buitengrens door Frontex.

De ambities van de Commissie strekten steeds verder. Twintig jaar geleden zou Europa met de Lissabon-agenda de best opgeleide bevolking ter wereld krijgen. Daar kwam weinig van terecht. Daarna moest er ‘een nieuw Europees narratief’ komen, en dat werden de Europese waarden. In dat kader werd actie ondernomen tegen de Poolse en Hongaarse zondaars. Ook dat mislukte.

De Commissie creëert ­urgentie door zichzelf op te pompen. EU-commissaris Frans Timmermans is er goed in. Beeld Getty

Nu wordt met dezelfde koortsachtige energie het beste klimaat ter wereld beloofd. Daaronder zit evenveel oprechte zorg als onzekerheid over de eigen rol. De Commissie creëert ­urgentie door zichzelf op te pompen. Timmermans is er goed in, met zijn talen, zijn tomeloze ambitie en talent voor hoogdravende retoriek. In het Europarlement horen ze hem graag. Het is de feestcommissie op zoek naar een feestje, zou Rutte zeggen. Hij is geen Commissievoorzitter geworden.

Nederland is allang geen onvoorwaardelijk fan van de Commissie meer. De tandem van Parlement en Commissie wil altijd meer Europa, en Nederland ervaart de Commissie niet meer als onpartijdig. Een van de nieuwe initiatieven heet transnationale kieslijsten. U gaat dan volgende keer niet op Sophie in ’t Veld stemmen maar op Guy Verhofstadt. Een slecht idee, en niet alleen vanwege Verhofstadt. Nu al zie je aan het Europarlement hoe groot de afstand is ­tussen kiezer en gekozene. Straks, met die transnationale kieslijsten, weet uw lijsttrekker niet meer waar Zwolle ligt, of Tilburg. Meer afstand betekent domweg minder democratie.

Als Nederlandse kiezer voel ik me beter vertegenwoordigd door Mark Rutte dan door Frans ­Timmermans. Beeld ANP

De oude tegenstelling tussen grote en kleine landen heeft plaatsgemaakt voor de tegenstelling tussen betalers versus ontvangers. Parlement en Commissie willen geld uitgeven en de regeringsleiders moeten dat enthousiasme dempen. Nederland voelt zich als nettobetaler beter bij de regeringsleiders. Als Nederlandse kiezer voel ik me beter vertegenwoordigd door Mark Rutte dan door Frans ­Timmermans.

Mathieu Segers, hoogleraar Europese geschiedenis en integratie in Maastricht, meent dat de macht nog altijd bij de regeringsleiders ligt. Zij beheersen de echte agenda, aangezien hun toppen de sleutelmomenten zijn en de werkprogramma’s van de Commissie niet. Kijk naar de eurocrisis of de migratiegolf van 2015, steeds waren het de regeringsleiders die de doorslag gaven, de Commissie had het nakijken.

Om die reden had Von der Leyen meer bescheidenheid gepast. Wie niets wil weten van Europa zal in dit werkprogramma bewijs zien van het Holle Bolle Gijs-karakter van de EU. ­IJveraars voor de Europese gedachte daarentegen zullen wijzen op de kortzichtige regeringsleiders die allerlei prachtplannen torpederen. Het uitlekgewicht is ontevredenheid voor ­iedereen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden