Met Ayn Rand in de hand is Trump een open boek

Nu pas dringt bij mij de aantrekkelijkheid van Trump door

Ik deed deze week een ontdekking. Ik begreep ineens de bekoring die er van Trump moet uitgaan. Dat duurde lang, want de man is al weer een tijdje politicus en nu op de kop af drie maanden president.

Trump deed me denken aan iets of iemand uit het verleden. Ik luisterde naar zijn speeches en had het gevoel dat ik het eerder las. Als Trump iets zegt, hanteert hij steevast de stijlfiguur van het onweerlegbare spreken. De schoolmeesterachtige herhaling van woorden. Het 'yes, yes' waarmee hij zijn eigen korte zinnen afsluit en instemming afdwingt. Ik kende dit van vroeger. Het spook van de reminiscentie hing om Trump heen.

The Fountainhead

En nu weet ik het. Trump is de hoofdpersoon in een van de romans van de Russisch-Amerikaanse filosoof en schrijver Ayn Rand. Hij is de geweldenaar uit The Fountainhead (1943), of denkt het in ieder geval te zijn. Rands boeken worden ook in Nederland veel gelezen en zijn in Amerika bijna net zo populair als de bijbel. Trump is een verklaard liefhebber van het werk, en dat zegt iets, want de president laat zich erop voorstaan niet van lezen te houden en romans hebben per definitie geen toegang tot zijn slaapkamer.

Ik ben niet de eerste die de link Trump-Ayn Rand legt: filosoof Hans Achterhuis deed het veel eerder. Maar nu pas dringt bij mij de aantrekkelijkheid van Trump door. Dat klinkt stupide, want de man werd toch maar gekozen tot president, en was geen 'geheimtip'. Mijn probleem: ik zag zijn groeiende populariteit, maar begreep het niet. Maar met Ayn Rand erbij, begin ik er iets van te snappen.

Losers

Rand werd geboren in Rusland, in 1905 als Alissa Rosenbaum. Als twintiger slaagde ze erin een visum te krijgen voor de Verenigde Staten en dat was het beloofde land, want al het communistische en collectivistische waren haar een gruwel. Ze noemt zich Ayn Rand, want met (joodse) godsdienst wil ze ook niets te maken hebben.

Ze ontwikkelt haar eigen filosofie die ze het Objectivisme noemt, en weet haar omgeving te prikkelen met pamfletten als 'de deugd van het egoïsme' en haar radicaal libertair-kapitalistische ideeën. Hans Achterhuis heeft er in zijn boek De utopie van de vrije markt een mooie kenschets van gegeven.

Als u Trump weer eens hoort over 'losers' dan leest u bij Ayn Rand wat hij precies bedoelt: 'de grote groep slappe, halfslachtige sociale praatjes rondstrooiende figuren onder wie zich heel wat spraakmakende intellectuelen en politici bevinden'. Rand laat het een van haar personages nog kernachtiger formuleren. 'Ik heb er geen enkel belang bij om wie dan ook te helpen. Ik wil geld verdienen.'

Ondernemer

Dit lijkt me de kortst mogelijke samenvatting van de zakenman Trump, die altijd onvoorspelbaar moet blijven om zijn concurrenten af te schudden. Het is dezelfde onvoorspelbaarheid die hij net ontdekt heeft als president die er zoiets als een buitenlandbeleid op na moet houden.

Denk ook aan de beruchte uitspraak van Margaret Thatcher, die zij deed in 1987 : 'En weet u: zoiets als samenleving... dat bestaat helemaal niet.' Het blijft geestig en gruwelijk tegelijk. We horen hier de echo van Ayn Rand en de voorbode van Trump.

En door Rands gedachtewereld was ik twintig jaar geleden even helemaal gegrepen. Zij schrijft meeslepend, het is alles Sturm und Drang. Haar enige hoop is de geniale enkeling, en die is altijd Ondernemer.

Rand is de 20ste-eeuwse Nietzsche voor Amerikanen & arbeiders verklaard. Net als de Duitse filosoof belichaamt ze de grote strijd tegen hypocrisie. Altruïsme, mededogen, barmhartigheid... al die halfwassen, christelijke begrippen: ze lapt ze een voor een aan haar laars. Voorbeeld: 'Een man die anderen voorrang geeft boven zijn eigen creatieve werk, is een emotionele parasiet.'

Rand wist ook zeker dat racisme niet bestond in Amerika 'tot de liberals erover begonnen'. Want zoiets als een 'samenleving' - allemaal onzin natuurlijk. Toen ik dat las, haakte ik af en keerde niet weerom.

Maar die eenzame schittering die van haar uitging, heb ik gezien en begrepen.

Via Rand tot Trump. Ook hij is een geweldenaar, die denkt omgeven te worden door een oceaan van middelmatigheid. Ik begrijp de attractie van Trump en zijn wereld. Dan is het nu tijd die wereld te veranderen. (Thanks, Marx.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.