Column Martin Sommer

Met al die onafhankelijke commissies schiet het kabinet zichzelf in de voet

Een vast onderdeel van de Nederlandse politieke folklore zijn de onafhankelijke commissies. Van de week hoorde ik de sonore stem van Piet Hein Donner weer eens op de radio. Zijn commissie velde een genadeloos oordeel over staatssecretaris Snel en de Belastingdienst. Zelf kwam ik een paar dagen geleden een andere commissie-Donner tegen, die zich heeft toegelegd op de veranderbaarheid van het Vluchtelingenverdrag.

In het asieldebat van woensdag kwam de commissie-Van Zwol voorbij, die het uitzettingsbeleid tegen het licht hield. En dan is er natuurlijk de moeder van alle commissies, Remkes met zijn stikstof. Diezelfde Remkes was nog aan het bijkomen van zijn grote staatscommissie over de stand van de democratie. Na zijn pensioen had Remkes zijn vrouw beloofd te gaan fietsen in Groningen. Daar is nog niets van terecht gekomen. Niet alles kan, was de titel van zijn laatste advies. Dat hebben we geweten.

De commissie van Piet Hein Donner velde een genadeloos oordeel over staatssecretaris Snel en de Belastingdienst. Beeld Jiri Büller

Nederland commissieland. Merkwaardig hoe weinig vragen het bestaan van al die commissies oproept. Natuurlijk is de commissie een oude bekende, ooit begonnen toen koningin Juliana in verband met Greet Hofmans met een constitutionele crisis dreigde. Wijze mannen losten het op. Nu is er nauwelijks een politiek probleem zonder commissie. Dat heeft alles te maken met krappe meerderheden en broze coalities.

Is er na een halfjaar moeizaam onderhandelen eindelijk een kabinet, dan is het consigne: hou je aan het regeerakkoord. Ministers moeten ervoor tekenen, Kamerleden zijn vastgebonden aan de mast. De politieke manoeuvreerruimte is nul. Tot de werkelijkheid zich al ras niet aan het regeerakkoord houdt. Wat dan? Een commissie! Remkes is momenteel de favoriete commissievoorzitter. Hij schijnt voor de andere coalitiepartijen de enige acceptabele VVD’er te zijn, maar weten doen we het niet. Donner predikte in een vorig leven dat we niet moesten willen weten hoe wetten worden gemaakt, aangezien je de slager ook niet vraagt hoe zijn worst tot stand komt. Thans geldt hij als staatsrechtelijke rots in de branding. In dit land wisselen politici even makkelijk van rol als ze elders schone sokken aantrekken.

Thierry Baudet heeft de jacht op de rechters geopend omdat ze zich te veel met politiek bemoeien. Maar rechters oordelen onder strikte regels, en doen – als het goed is – niets anders dan wijzen op de wetten die de politiek zelf heeft gemaakt. Commissies zijn veel mistiger. Staatsrechtelijk bestaan ze niet eens. Hoe komen ze tot stand, wie kiest de leden en formuleert de opdracht? Bij de folklore hoort ook dat zowel regering als Kamer zich na afloop dankbaar toont voor een streng maar rechtvaardig rapport. Men belooft het advies over te nemen, met de complimenten aan de makers.

Johan Remkes is momenteel de favoriete commissievoorzitter. Hij schijnt voor de andere coalitiepartijen de enige acceptabele VVD’er te zijn. Beeld ANP

Ze zeggen weleens dat het land überhaupt nog regeerbaar is dankzij het bestaan van commissies. Des te meer reden om er bovenop te zitten. Daar komt bij dat de rapporten van al die commissies altijd goed schijnen te zijn. Er is nou nooit eens een commissie die de plank geweldig missloeg. Een procedure om verantwoording af te leggen is er niet. Neem nou dat rapport van Remkes en de zijnen. De opdracht luidde: een oplossing bedenken voor het stikstofprobleem. Maar er staat ook bij dat ze kunnen wijzen op andere stoffen die de natuur bedreigen. Die voorzet heeft de commissie met twee handen aangenomen, onder de noemer ‘integrale benadering’.

Dat klinkt imponerend, integrale benadering. Je kunt ook zeggen dat de commissie een grote broek heeft aangetrokken. Alinea’s lang gaat het niet over stikstof maar over de nadelen van het stoken van biomassa. De regering krijgt het advies daarmee te stoppen. Biomassa heeft met stikstof weinig te maken, maar vanwege de integrale benadering kun je strikt genomen niet zeggen dat de commissie buiten haar oevers is getreden.

De stap van adviescommissie naar actiegroep is maar een kleine. Een van de commissieleden is Louise Vet, bioloog en hoogleraar te Wageningen. Zij is met regelmaat klant bij het radioprogramma Vroege vogels om hel en verdoemenis te prediken over biomassa-stook in elektriciteitscentrales. Ze is ook voorzitter van de stichting Urgenda, die een juridische strijd voert met de regering over de uitvoering van het Verdrag van Parijs. En ze is dus lid van de commissie-Remkes.

De stap van adviescommissie naar actiegroep is maar een kleine. Een van de commissieleden is Louise Vet, bioloog en hoogleraar te Wageningen. Beeld Hollandse Hoogte / Bram Belloni

Nu is er best wat aan te merken op biomassa, maar in een vorige ronde ging het over het Energie-akkoord en waren er nog mensen die de schoonheid van het klimaatcompromis bezongen. Toen was biomassa de enige manier waarop Nederland de afgesproken Europese doelen voor hernieuwbare energie ooit zou kunnen halen. Nu slijpen klimaatactivisten hun messen om de stook van biomassa voor de rechter aan te vechten. Zij kunnen dus verwijzen naar het onafhankelijke advies van Remkes dat eigenlijk over iets heel anders ging.

Dat is dan ook precies de makke van die commissies. Ze zijn bedoeld om branderige kwesties te depolitiseren waar de regering zelf niet uitkomt. Maar het effect is het omgekeerde. Onvermijdelijk krijgen ze een politieke kleur. Remkes werd de lieveling van GroenLinks, Donner met zijn belastingkritiek is een onverwachte SP-vriend. De commissie Van Zwol die beschreef hoe het uitzetbeleid niet werkt, is welkom bij Wilders en Baudet.

Allemaal omdat de coalitie onmachtig was om te doen waarvoor de politiek ook alweer was bedoeld: het doorhakken van vervelende knopen. Commissies lijken een uitkomst maar wat ze keer op keer blootleggen is politiek onvermogen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden