Merkels derde grote coalitie betekent op korte termijn stabiliteit, maar het is een feest voor populisten

Bondskanselier Angela Merkel met haar ministers in het Bellevue Palace in Berlijn, 14 maart.Beeld Reuters

Meer dan vijf maanden na de verkiezingen, is een nieuwe coalitieregering aangetreden van Angela Merkels CDU, de Beierse zusterpartij CSU en de sociaal-democraten van de SPD. Maar er is weinig reden voor een feestje. Volgens een recente peiling zou de SPD bij verkiezingen nu kleiner zijn dan de extreem-rechtse Alternative für Deutschland (AfD).

Voeg daarbij de voortgaande rechtse terugslag in Europa (onlangs bevestigd door de verkiezingen in Italië) en de dreiging van een handelsoorlog met de Verenigde Staten, en Duitslands nieuwe grote coalitie ruikt naar wanhoop. Het verrast niet dat de grote coalitie ingetogen is onthaald en dat opluchting overheerste dat de lange formatie voorbij is.

Merkels derde grote coalitie is een verstandshuwelijk: er is geen liefde en geen overkoepelende visie. Het is een goede uitkomst voor Duitslands kortetermijnstabiliteit, vooral inzake Europa.

Maar het is een onzekere uitkomst voor de langere termijn, gegeven de politieke bagage die de coalitie vanaf het begin meetorst. En het is een slechte uitkomst voor de democratie, in een tijd waarin populistische krachten een toenemende bedreiging vormen.

Je zou kunnen betogen dat het goed is voor de democratie dat Merkels coalitie kleiner is geworden. Omdat de regeringspartijen nog nauwelijks meer dan de helft van het parlement controleren is de oppositie niet langer irrelevant. Het probleem is dat de grootste officiële oppositiepartij de populistische AfD is.

Bijna een kwart van de Bondsdag wordt bezet door oppositiepartijen die slechts halfloyaal zijn aan de liberale democratie - de AfD en haar linkse tegenhanger Die Linke. Niet eerder sinds de Weimar Republiek is een extreem-rechtse partij de grootste oppositiekracht geweest, of hebben anti-liberale krachten zo'n groot deel van het parlement in handen gehad.

Helmut K. Anheier doceert sociologie aan Hertie School of Governance, Berlijn.Beeld David Ausserhofer

Dit onliberale resultaat is een direct gevolg van de SPD-deelname aan Merkels regering. Als de SPD in de oppositie was gebleven, had de partij de komende vier jaar kunnen besteden aan het vernieuwen van haar platform en aanhang. Het had een sterke uitdaging kunnen zijn aan Merkel en de rechtse en linkse populisten. Een CDU/CSU-minderheidsregering zou open debat betekend hebben over alle grote beleidszaken. Het zou het publiek hebben laten zien dat politieke partijen er toe doen en dat een grote coalitie niet essentieel is.

In plaats daarvan kreeg Duitsland een regering die een set voorgekookte beleidsvoornemens zal uitvoeren, vastgelegd in een document van 170 bladzijden dat achter gesloten deuren tot stand kwam. Voornemens die meer van hetzelfde beloven.

Voor Europa betekent het dat er geen belangrijke verandering in Duitslands benadering verwacht hoeft te worden. De Franse president Macron zal geen uitgestoken hand zien om samen aan hervorming van de Europese Unie te werken, hoogstens een of twee vingers.

Zeker, de nieuwe grote coalitie zal op sommige gebieden een andere benadering hebben. Merkel deed concessies aan de SPD op terreinen als EU-beleid en de arbeidsmarkt. Als gevolg hiervan is het program meer sociaaldemocratisch getint dan voorheen.

Maar uiteindelijk kan Duitsland meer van hetzelfde verwachten. Dat zal de regering voorlopig stabiel houden, maar het is een feest voor populisten. Er zijn redenen genoeg voor zorgen over de middellange termijn. De CDU verliest haar geduld met Merkel en haar aanpak. Hoewel het de grootste partij is, heeft het relatief minder ministersposten dan de SPD. En niet één CDU-minister komt uit Oost-Duitsland, waar de AfD sterk is.

In tegenstelling tot de CDU, heeft de SPD wel de deugden van interne democratie hervonden. Deze bracht een behoorlijk afstand aan het licht tussen de leiding en de basis. Hoe succesvol de SPD ook geweest moge zijn in de coalitieonderhandelingen, deelname aan de coalitieregering zal de partij kiezers kosten uit de lagere- en middeninkomens.

CDU en SPD hebben te kampen met een slinkend kiezerspotentieel en afslanking van leidinggevende kaders. Beide partijen zullen daardoor op den duur instabieler worden.

Ondertussen zullen - in afwezigheid van een crisis die politieke aandacht behoeft - alle problemen en risico's waartegen vorige coalitieregeringen niet zijn opgetreden, nog steeds genegeerd blijven. Op een tijdstip dat Europa zo'n behoefte heeft aan Duits leiderschap, zal het land een passieve rol blijven spelen.

Tot voor kort, leek de SPD een verlies te prefereren boven een halve zege, net zoals een persoon kan concluderen dat het beter is alleen te leven dan in een middelmatige relatie. Nu lijkt de SPD te denken dat aan de macht zijn automatisch beter is dan een oppositierol - ongeacht de prijs die ervoor wordt betaald.

Maar die prijs zou wel eens heel hoog kunnen worden. Liefdeloze huwelijken kunnen heel lang duren, maar eindigen zelden goed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden